Halqara cinaiy mahkemeniñ (HCM) Roma nizamnamesini qabul etüv meselesi Ukrainanıñ halqara añlaşmalarğa qoşulmasınıñ çoqtan berli esas meselelerinden biri olmaqta.
Devletimizniñ bir de bir başqa halqara añlaşmağa qoşulması böyle munaqaşalarğa sebep olmadı ve çeşit türlü devlet müessisesileriniñ, cemaat teşkilâtlarınıñ, ekspert muitiniñ diqqatını bu derecede celp etmegen edi.
2000 senesi Roma nizamnamesini imzalağan Ukraina onı ale daa amelge keçirmedi. Sebebi nedir, Roma nizamnamesini qabul etüvör içün böyle keçikti ve ale daa munaqaşalar doğura? Ve, asılında, ne içün ahır soñu işbu Roma nizamnamesini qabul etmelimiz?
Ukrain akimiyetni Roma nizamnamesi epeyi vaqıt meraqlandırmay edi. Soyqırım, insaniyetke qarşı cinayetler, cenk cinayetleri tınç yaşayıştan pek uzaq ediler, Ukraina Esas qanun Mahkemesi 2001 senesi oraq (iyül) ayı 11 künü çıqarğan hulâsası boyunca, Ukraina tarafından Roma nizamname yalıñız Ukraina Esas qanunına deñişmeler kirsetilgen soñ qabul etile bile ve böyle vaziyet kimseni raatsızlamay edi.
Amma Menlik inqlâbı vaziyetni tamamen deñiştirdi. Yapılğan ciyanetlerniñ kolemi ve bazı şahıslarnıñ mesüliyetke çekilememesi Ukrainağa 2014 senesi kiçik (fevral) aynıñ soñunda Halqara cinaiy mahkemeniñ barlığı aqqında hatırlattı.
Elbette qısqa müddet içinde Ukraina Esas qanunına deñişmeler kirsetmege talap etken halqara añlaşmanıñ qabul etilüvini azırlamağa mümkün degil, onıñ içün Roma nizamnamesiniñ 12 bölümindeki 3 maddesinde yazılğan pek qolay vastanen faydalanmağa, yani Halqara cinaiy mahkemeniñ vekâletlerini Roma nizamnamesini qabul etmegen devlet tarafından tanımağa teklif etildi.
Ukraina bu vastanen eki kere faydalanıp, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ adından HCM vekâletlerini tanuv aqqında eki ariza taqdim etti:
3.2013 senesi boş ay (noyabr) 21 kününden başlap, Maydan vaqıtında 2014 senesi kiçik ay (fevral) 22 kününe qadar insaniyetke qarşı yapılğan cinayetler boyunca HCM vekâletlerini tanuv aqqında ve
4.2014 senesi kiçik ay (fevral) 20 kününden başlap, bu vaqıtqace (soñ künü belgilenmedi) bütün Ukraina topraqlarında (elbette, Qırım ile Donbasta da) insaniyetke qarşı yapılğan cinayetler ve cenk cinayetleri boyunca HCM vekâletlerini tanuv aqqında.
HCM vekâletlerini tanuv aqqında Ukrainanıñ ekinci arizasında söz aşağıdaki meseleler aqqında yürsetile:
“/…/ Halqara cinaiy mahkemeniñ 12 bölügindeki 3 maddesine binaen, 2014 senesi kiçik ay 20 kününden başlap, Ukraina topraqlarında yapılğan cinaiy areketleriniñ icracılarını ve olarğa qol tutqan şahıslarnı belgilemek, taqip etmek ve mesüliyetke çekmek maqsadınen Ukraina Mahkemeniñ vekâletlerini tanıy. Bu beyanat şimdilik belli olmağan vaqıt müddeti içinde üküm sürecek. İmzalanmasınen amelge keçirile. Böyleliknen, Roma nizamnamesiniñ IX qısımı boyunca Ukraina Mahkeme ile keçikmesiz ve istisnasız çalışacaqtır”.
Şunı da qayd etmelimiz ki, HCM vekâletlerini tanığan arizalar Roma nizamnamesiniñ 12 bölügündeki 3 madde devletke HCM ile işbirlik mesüliyetini yükley ve onıñ bütün qararlarınıñ ve emirleriniñ yerine ketirilmesini talap ete. Yani, Roma nizamnamesiniñ 12 bölügündeki 3 maddesine binaen, HCM ile işbirlik boyunca bütün mesüliyetini onıñ vekâletlerini tanığan devlet öz boynuna ala ve yerine ketirmeli.
Böyleliknen, Ukraina al-azırda Halqara cinaiy mahkeme ile işbirlikte bulunmak ve onıñ bütün qararlarını yerine ketirmek kibi mesüliyetni öz boynuna aldı.
HCM vekâletlerini tanuv aqqında birinci arizası boyunca vaqıtı-saatı belgilengen olsa (2013 senesi boş ay 21 künü – 2014 senesi kiçik ay 22 künü), Halqara cinaiy mahkemeniñ vekâletlerini tanığan Ukrainanıñ ekinci arizası boyunca, Roma nizamnamesiniñ 12 bölügündeki 3 maddesine binaen, Ukraina HCM vekâletlerini bütün topraqlarında 2014 senesi kiçik ay 20 kününden başlap, belgilenmegen vaqıtqace tanıdı.
Böyleliknen, Ukraina Halqara cinaiy mahkemeniñ ve bu cümleden onıñ Prokurorı ofisiniñ bütün qararlarını ve emirlerini yerine ketirmeli. Bügünde-bügün bir de bir fizikiy veya da uquqiy şahıs, bir de bir teşkilât Ukraina topraqlarında nasıldır şahıslar (bu cümleden, başqa devletlerniñ ve hususan Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşları) tarafından yapılğan cinayetler boyunca er türlü vesiqalarnı Halqara cinaiy mahkemeniñ Prokurorı ofisine taqdim ete bile.
Bunıñ içün Roma nizamnamesiniñ qabul etilüvini beklemege kerekmey, Ukraina tarafından HCM vekâletlerini tanuv aqqında berilgen eki arizağa esaslanıp, Halqara cinaiy mahkeme Ukrainadaki vaziyetnen oğraşa bile.
Al-azırda, Halqara cinaiy mahkemeniñ Prokurorı ofisi Ukrainadaki vaziyetnen tanışa (ilk taqiqat alıp bara), yani devletimizdeki vaziyetnen endi oğraşa.
Bu ceryan çerçivesinde Prokuror Ofisi HCM vekâletlerini tanuv aqqında Ukraina tarafından berilgen eki arizanı yekâne işke birleştirdi ve 2013 senesi boş ay 21 kününden başlap bügünge qadar Ukrainadaki vaziyetni ögrene. Halqara cinaiy mahkemeniñ Prokurorı Ofisiniñ Ukrainadaki vaziyetni ögrenüv boyunca mütenasip vesiqalarınen mında tanışmağa mümkündir. Halqara cinaiy mahkemeniñ Prokurorı Ofisi tarafından Ukrainadaki vaziyetni ögrenüv ketişatı aqqında 2016, 2017 та 2018 seneleri boyunca yıllıq esabatlarında oqumağa mümkün.
Roma nizamnamesi ne içün qabul etile, bunıñ manası nedir? HCM bügünde-bügün endi Ukrainadaki vaziyet boyunca çalışa, devletimizdeki vaziyetni ögrene, devletimiz bütün mesüliyetlerini öz boynuna endi aldı da.
Kerçek şunda ki, Ukraina bütün mesüliyetlerini öz boynuna aldı da, amma Roma nizamnamesiniñ ve Halqara Cinaiy Mahkemeniñ azalarında olğan iç bir aqqa nail degil.
Roma nizamnamesini qabul etüv Ukrainağa tek mesüliyetlerni degil de, bazı aqlarnı da berecek, bu cümleden:
- Halqara cinaiy mahkemede iştirak etken devletler Assambleyasınıñ azası olmaq;
- Assambleyanıñ kün tertibine istegen meselelerni kirsetmek ve onıñ işinde faal iştirak etmek;
- Halqara cinaiy mahkemege Ukrainadan mahkemecini teklif etmek;
- HCM Prorurorınıñ saylavlarında iştirak etmek.
Nizamnameni qabul etüv bizni davet etilgen ve aqsız, amma mesüliyetli musafirden HCM bütün müessiseleriniñ tolu vekâletli iştirakçisine çevirir.
Böyleliknen, HCM vekâletlerini tanuv boyunca taqdim etilgen arizalarğa binaen, Ukraina Halqara cinaiy mahkemeniñ ögünde bütün mesüliyetlerge saiptir. Roma nizamnamesini qabul etüv ise, mesüliyetlerge qoşma olaraq, bizge Halqara cinaiy mahkemeniñ tolu vekâletli azasında olğan bütün aqlarnı berir.
Onıñ içün Ukraina tarafından üzün sürgen Rima nizamnamesini qabul etüv niayet ğalebeni ifade etken ”Ebet” sözünen bitmeli.
Bu, adliye üstünligine inanğan ve Ukraina topraqlarında insaniyetke qarşı cinayetler ve cenk cinayetleri kibi eñ ağır cinayetlerni işlegen şahıslarnıñ mesüliyetke çekilmesi içün halqara mahkeme teşkilâtlarını eñ semereli şekilde işletmege istegen devletimizniñ mantıqlı, basir ve doğru adımıdır.
Şübesiz ki, böyle halqara vastalarını işletüv Qırımda taqip etüv, zorbalıqnen ğayıp etüv, işğalci devletniñ arbiy quvetlerine hızmetke celp etüv, adaletli mahkeme aqqını bozuv ve başqa insaniyetke qarşı cinayetlerni ve cenk cinayetlerini işlegen işğalci akimiyetniñ temsilcilerini de mesüliyetke çekmege yardım eter.
Roma nizamnamesini qabul etüv böyle halqara mahkeme vastalarınen faydalanmağa istegen Ukraina içün mantıqlı bir adım olur.
Bunınen beraber, Roma nizamnamesini qabul etüv ”evge vazifemiz” olğan halqara ciynayetleri ile çalışma qabiliyetimizni avtomatik şekilde becermez.
Roma nizamnamesini qabul etüv ile beraberlikte Ukraina Cinaiy kodeksine halqara cinayetlerini mütenasip şekilde cezalav boyunca (9438 qanun leyhası) deñişmelerni kirsetmek ve mahkeme ve uquq qorçalav müessisesileriniñ soyqırım, insaniyetke qarşı cinayetler ve cenk cinayetleri kibi ayrı cinayet şekillerinen çalışuv qabiliyetini quvetleştirmek kerekmiz.
Bularnıñ episi kompleks şekilde müsbet neticege ketirir – cinayetçilerni em devletniñ içinde, em de halqara seviyede yapılğan halqara cinayetler içün şahsiy cinaiy mesüliyetke çeker.
Anton Korınevıç mahsus ”Ukrainska pravda” içün