Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsiliniñ yaratıluvı, Ukrainanıñ 1991 senesi mustaqillik qazanmasından ve Ukraina Prezidentiniñ anayasa sistemasında peyda olmasından, 1991 senesi Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Ukraina devletinde ğayrıdan tiklenmesinden başlana.

1992 senesi 5 Mart künü, “Ukraina Prezidentiniñ vekili aqqında” 2167-XII nomeralı Ukraina qanunı qabul etilgen edi. Bu senetniñ 18 maddesinde, Ukraina Prezidentiniñ Qırım Cumhuriyetinde statusı ayrı bir qanunnen belgilengen öz Temsili bar.

1992 senesi 17 Dekabr künü, Ukraina Yuqarı Şurası “Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsili aqqında” 2875-XII nomeralı qanunnı qabul etti. Qanun qabul etilgen kün, tarihta Temsilniñ teşkil etilüv künü oldı.

1994 senesi 31 Mart künü, Ukraina Prezidentiniñ 119/94 nomeralı Emirine binaen, Qırımda endi daimiy işlegen Ukraina Prezidentiniñ Temsili teşkil etile ve Ukraina Prezidentiniñ Daimiy Vekili tayin etile. 1994 senesi 12 Mayıs kününde berilgen 119/94 nomeralı Prezident emiri, Temsil aparatınıñ struktura ve sıñır sayısını belgiledi.

1996 senesi 31 Yanvar künü, Ukraina Prezidentiniñ 100/96 nomeralı emiri ile Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsiliniñ bugünki adı belgilendi, onıñ vekâleti devam etildi ve, 1996 senesi yañı Ukraina Esas qanunı qabul etilgence, Temsil aqqında Al tasdıqlandı.

1996 Ukraina Esas qanunınıñ “Qırım Muhtar Cumhuriyeti” adlı X’cı bölüginde, statusı ayrı bir qanun ile belgilengen Ukraina Prezidentiniñ Temsiliniñ Qırım MC faaliyet köstergeni ayrı olaraq 139’cı maddede tasdıqlandı. Temsil, Ukraina ükümetiniñ bir esas qanuniy organı oldı.

Temsilniñ, Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Esas qanunı ve uquqiy aktlarınıñ, Ukraina Esas qanunı ve bütün Ukraina qanunlarına uymasını kontrol etken bir organ kibi keçmesi, 1998 senesi 21 Oktâbr künü Qırım Yuqarı Şurasınıñ ekinci sessiyasında qabul etilgen Qırım MC Esas qanunınıñ 5’ci bölüginiñ 4’ci qısmında ve 1998 senesi 23 Dekabr tarihlı 350-XIV nomeralı Ukraina Qanunında pekitildi.

Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Daimiy Vekiliniñ Qırımda yerli devlet idaresini teşkil etüv vekâleti, 1998 Qırım MC Esas qanunınıñ 37’ci bölüginiñ 3’ci qısmında pekitilgendir.

Temsilniñ statusındaki kelecek deñişmeler, devlet başı olğan, devlet mustaqilliginiñ ve Ukraina topraq bütünliginiñ, Esas qanunğa ve Ukraina qanunlarına riayetniñ, insan ve vatandaş aqları ve serbestlikleriniñ kefili olğan Ukraina Prezidentiniñ esas qanuniy vekâletine esaslanmaqtadır.

1998 senesi 27 mart tarihına ait 68/98 nomeralı Ukraina Prezidenti Emirine binaen, Temsil aparatında halqara munasebetler bölügi teşkil etilgendir. 2000 senesi 7 aprel tarihına ait 573/2000 nomeralı Ukraina Prezidenti Emirini yerine ketirmek içün Temsil aparatında Qırımtatar halqı vekilleriniñ şura kâtibiyeti teşkil etile. Bu, Ukraina tarafından Qırımtatar milliy Meclisini tanıma usulı edi.

Temsilniñ bugünki esas qanuniy statusı, şimdiki tarirde olğan 2000 senesi 2 mart tarihına ait 1524-III nomeralı mahsus Ukraina Qanunı ile inkişaf ettirilgendir. 4’ci bölükke binaen, Temsilniñ faaliyeti uquq üstünligi, qanuniyet, aşkârlıq, umumdevlet ve yerli menfaatlarnıñ birleşüvinde esaslanmaqtadır.

1524-III nomeralı Ukraina Qanunı qayd ete ki, Temsil — Ukraina Prezidenti ve oña tabi olğanlarnıñ üstünde olğan Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki vekâletlerniñ yerine ketirilmesini temin etmek içün yaratılğan bir devlet akimiyet organıdır. Bu senet Temsilniñ vazifelerini belgiley.

Bu qanunnıñ normalarına köre, Temsilniñ başında Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Daimiy Vekili tura. Daimiy Vekil be onıñ muavinleri öz maqamlarına Ukraina Prezidenti tarafından tayin etile ve işten çıqarıla.

Temsilniñ baş vazifeleri: temsilcilik, kadr, analitik, malümat ve aq qorçalav. O, Qırım Muhtar Cumhuriyetinde esas qanuniy insan ve vatandaş aqları ve serbestliklerine uymaq ve halqara barışıqnı, içtimaiy-iqtisadiy ve siyasiy istiqrarnı ketirmek içün faaliyet köstere.

Qırım yarımadasınıñ 2014 senesi istilâci devlet tarafından elge keçirilmesinden soñ, Temsilniñ Aqmescitteki faaliyet mecburen toqtatılğandır — Temsilniñ idaresi işğalden çıqıp ketti.

Dünya ortaqlığı ve Ukraina akimiyeti, uquqsız işğalni ve Rusiyeniñ Qırım yarımadasını işğal etme teşebbüsini tanımadı. Qırımda halqara gumanitar uquqı ve insan aqlarınıñ Rusiye tarafından kütleviy ve yüzsüz bir şekilde bozulması, Birleşken Milletler Baş Assambleyası, Avropa Şurası, ATİT ve Avropa Birliginiñ uquqiy vesiqaları seviyesinde tanılğandır. Aslında, bu, Ukraina ükümeti içün Qırım Muhtar Cumhuriyeti ile bağlı yañı vazifelerni ortaya ketirdi.

2014 senesi 16 mayıs tarihına ait 865/2014 nomeralı Ukraina Prezidentiniñ Emirine binaen, Ukraina toprağınıñ vaqtınca işğal etilüv şaraitinde Temsilniñ faaliyetini ğayrıdan tiklemek içün Temsil, işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırğa yaqın yerleşken Hersonda yerleştirilgendir. 2014 senesi 24 mayıs künü, Ukraina Prezidentiniñ 487/2014 nomeralı emiri ile işğal şaraitinde organnıñ işini temin etecek olğan Temsil strukturası tasdıqlandı.

Temsilniñ yañı faaliyet kösterme devri, 2016 senesi 20 yanvar tarihına ait 16/2016 nomeralı Ukraina Prezidenti Emiri ile belgilendi. Bu akt, Temsil faaliyetiniñ aq qorçalav ve halqara seviyesini ciddiy şekilde küçleştirdi, Kiyevde yañı şubelerniñ yaratıluvını temin etti, lâkin özü Hersonda yerleşmege devam etken edi. 

2017 senesi 17 avgust tarihına ait 221/2017 nomeralı Prezident Emiri, birinci Daimiy Vekil muavininiñ qırımtatar halqı meseleleri ile alâqalı mahsus vazifelerini belgiley. Yañı devlet hızmeti aqqında qanunlar mücibi, Temsil ştatında Aparat idarecisi maqamı teşkil etildi.

Temsil, iş yönelişlerini tam olaraq belgiledi, Ukraina merkeziy ve regional ükümet organları ile munasebetni tüzetti, içki yer deñiştirgen kişiler ve vaqtınca işğal etilgen topraqlardan kelgen insanlarnıñ meselesini çezecek mehanizmanı kirsetti, Qırımnıñ meselelerini idare etmek içün qanunlarnı talil ete, vaqtınca işğal etilgen Ukraina topraqlarında içtimaiy, iqtisadiy ve siyasiy ketişatnı inceley, öz faaliyeti sırasında malümat refaqatlığını temin ete.

Temsil, Ukraina Prezidentine, Nazirler Kabinetine ve merkeziy icra akimiyeti organlarına vaqtınca işğalniñ aqibetlerini zayıflatacaq ve Esas qanun, Ukraina qanunları ve halqara añlaşmalar ile pekitilgen insan aqları ve erkinlikleriniñ temin etilüvini küçleştirecek teklifler bermekte.

758/2019 nomeralı Ukraina Prezidenti Emiri mücibi, Temsilniñ ofisi, merkeziy icra akimiyeti organları, mesleatiy, yardımcı organlar ve hızmetler ile daa da semereli bir işbirlikniñ olması içün Kiyevge avuşa. Aynı zamanda Daimiy Vekilniñ muavini ve organnıñ ayrı hadimleri Hersonda qalalar.

24 Mart künü, Ukraina Prezidenti Volodımır Zelenskiy, öz 117/2021 nomeralı Emiri ile Vaqtınca işğal etilgen Qırım MC ve Aqyar şeerini işğalden keri qaytaruv ve reintegratsiya strategiyasını qabul etti.

Strategiya, 2014 senesinden berli işğal etilgen Qırımnı işğalcilerden qurtaruv ve kelecek reintegratsiya ile alâqalı Ukraina politikasını belgilegen ilk ve esas vesiqa oldı. Bunen beraber bu, Qırım platformasınıñ başlanmasından evel halqara ortaqlarğa küçlü bir işaret edi, çünki o, yarımadanıñ işğalden keri qaytarılması içün halqara küçniñ toplanmasında bizim müim tış siyaset aletimiz oldı.

2021 senesi, Ukraina, Prezident Volodımır Zelenskiyniñ teşebbüsinen Qırım platformasını teşkil etti. Platforma, Qırımnıñ uzun vaqıt devamında işğal etilmesi, havfsızlıq telükesine qarşılıq, Kremlge halqara basqınıñ küçleştirilmesi, insan aqları bozuluvına qarşılıq ve işğalcı rejimden tesirlengenlerni qorçalav ile beraber eñ esas ğaye olğan Qırımnı işğalden keri qaytaruv ve onı Ukraina kontroline ğayrıdan kirsetüv meselelerinde dünya reaktsiyasını küçleştirmek içün yaratılğan bir halqara mesleat ve koordinatsion formatıdır.

23 avgust künü, Qırım platformasınıñ tesis toplaşuvı ötkerildi. Anda 47 ülke ve halqara teşkilât taqdim etilgen edi. Merasimde, Qırım ile alâqalı halqara politikanıñ esas qısımlarını belgilegen Ortaq beyanname qabul etilgen edi.

QP içki vazifelerini becermek içün Temsil esasında Qırım platformasınıñ Milliy ofisi yaratılğan edi. QP ofisi, parlamentariyler ve hususan “Qırım platforması” adlı birleşüvniñ iştirakçileri ile faal sürette işbirligini yapa. Olar, Ukrainanıñ parlament asambleyalarındaki eyyetlerine de kireler.

24 fevral künü, Rusiye tarafından Ukrainağa qarşı kerçekleştirilgen tam miqyaslı istilâdan soñ, Qırım meselesi, dünya içün bir ekinci derece meselesi oldı. Bu sebepten Temsil, Qırım yarımadasınıñ işğali meselesine halqara diqqatnı celp etmege devam etmek içün daa da büyük kölemde işlemege başladı. O, Qırım platforması çerçivesinde büyük seviyeli merasimler, qanunlar, monitoring ve işğal etilgen Qırımdaki al aqqında halqara ortaqlarğa malümat berüv ve, elbette ki, işğal etilgen Qırımdaki Ukraina vatandaşları ve içki yer deñiştirgen kişilerge yardım ile oğraştı.

23 avgust künü, Qırım platforması çerçivesinde Ekinci toplaşuv ötkerildi. O, ülkeler ve teşkilâtlar başlıqları seviyesinde edi. 24-25 oktâbr künleri ise, dünya ülkeleri parlament spikerleri seviyesinde Birinci Parlament toplaşuvı keçken edi. Parlament toplaşuvı çerçivesinde, 24 oktâbt künü, Temsil, QP Ekspert ağınen beraber, Qırımnıñ reintegratsiyası mevzusında ukrain ükümet azaları ve halqara ekspertler iştirak etken bir muzakere programmasını ötkerdi. Bu programma, reintegratsiya meselesinde qabul etken taraf olğan Hırvatistannıñ tecribesine baqqanda pek müimdir.

17 dekabr künü, Temsil 30 yaşını toldurdı.

Global Cenüp ülkeleri ile ortaqlıq ve işbirlikni küçleştirüv çerçivesinde Daimiy Vekil olğan Tamila Taşeva başlığında  ukrain delegatsiyası, İndistan, Malayziya ve İndoneziya Cumhuriyetini 27 fevralnen 5 mart arası ziyaret etti.

Delegatsiya, Qırım platformasını ileri sürip Cenübiy-Şarq Asiya ülkelerinde yerleşken potentsial ortaq teşkilâtlar ile işbirlikni tüzetmege ğayret etti. Ayrıca Rusiye tarafından vaqtınca işğal etilgen Qırımda olup keçken siyasiy ve diniy taqipler meselesi incelendi. Ukraina tarafından 20-den çoq manalı muzakere keçirilgen edi, olarnıñ arasında — İndoneziya vekilleri ile körüşüv: Milliy vekiller şurası Parlamentara işbirligi komitetiniñ başı, Milliy insan aqları komissiyasınıñ başı, Adliye naziri mesleatçısı, Cokarta rayonı boyu Halqara munasebetler ve yatırım hızmetiniñ başı, baş ombudsmen ve ilâhre.

 Daimiy Vekil Tamila Taşeva diger delegatsiya iştirakçileri ile beraber dört açıq lektsiya berdi ve büyük akademik region merkezleriniñ rektörleri ile körüşti.

Ukraina delegatsiyasınıñ bu ülkelerge kelmesi, körümli dünya medialarınıñ merağını celp etti: intervyular; matbuat-konferentsiyalar; medeniy merasimler ve bir taqım ülke parlamentleriniñ vekilleri, diniy teşkilâtlar ve vatandaşlıq cemiyetleri ile körüşüvler. İşğal etilgen Qırım, kütleviy insan aqları bozuluvları ve işğalciler tarafından qırımtatarlarnıñ tarihiy mirasını yoq etüv meseleleri, Malayziya ve İndoneziyanıñ malümat alanını qaplap aldı.

(bölük tamamlanmaqta, işğalden keri qaytaruv yaqınlaşmaqta)