Aprelniñ 17-nde Ukrayina 1937-1938 seneleri Sovetler Birliginiñ Büyük terorı devrinde öldürilgen qırımtatar ziyalılarınıñ hatırasını aña. Aynı bu kün 1938 senesi, diktator İosif Stalinniñ emrinen 36 qırımtatar ziyalısı qurşunğa tizildi.
1938 senesi martnıñ 5-nde Stalin safaşlarınen birlikte 60 kişiden ibaret olğan “qurşun cedvelini” tizdi, o cevdeldeki 41 insan – qırımtatarı edi. Sovet akimiyetiniñ emrinen – NKVD-niñ 30 iyül 1937 s. çıqarılğan № 00447 “Sabıq kulaklar, cinayetçiler ve başqa sovetlerge qarşı elementlerni repressiyalarğa oğratuv aqqında” qararına köre olar ya öldürilecek, ya da uzun müddetke apiske atılacaq edi.
Umumen Büyük teror vaqtında Ukraina Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti topraqlarında, tarihçilerniñ esaplarına köre, 200 000 yaqın insan mahküm etildi, olardan üçte ekisi – qurşunğa tizildi. Qalğanları ise apislerge ve lagerlerge yiberildi.
1938 senesi aprelniñ 17-nde Aqmescitte olıp keçken SSCB Yuqarı mahkemesiniñ arbiy kollegiyasınıñ qırımtatarlarğa bağışlanğan köçme toplaşuvında olarnıñ episine Qırımda “sovetlerge qarşı türkçülik casuslıq ve diversiya-teroristik faaliyetlerde” qabaatlavı çıqarıldı.
“Bir gecede bir milletniñ ziyalı elitası yoq etildi. Bu insanlar, sözde “Milliy Fırqa” azaları olğanlarında, İngiltere, Almaniya ve başqa memleketler içün casuslıq yapqanlarında qabaatlandı. Bular mahsus, o vaqıtlarnıñ liderlerini yoq etmek içün yapılğan edi”, – dep qayd etti tarihçı Gulnara Abdullayeva.
Бурхливий розвиток культури призвів до появи нового покоління кримськотатарської інтелігенції та еліти, яке, однак, було майже повністю знищено під час Великого терору 1930-х рр.
1920 seneleri, milliy toplulıqlarnı kontrol etmek maqsadınen, SSCB-de tamırlaşuv siyaseti başlatıldı. Devlet tatarfından desteklengen serbestleştirüv aslında insanlarğa qarşı müstemlekecilik siyasetiniñ devamı edi. Faqat, qırımtatarlar vaqtınca olsa da berilgen bu imkânlardan faydalanıp oldı. O vaqıtlarda milliy mektepler açıldı, qırımtatar teatrı çalışmağa başladı, qırımtatar tilinde gazeta ve mecmualar çıqarıldı. Qırımtatar tili, umumen, yarımadada devlet tili oldı. Bundan da ğayrı, Mosvada Qırım Daimiy Temsilciligi (anda da Daimiy Temsilci vazifelerinde qırımtatarlar bulundı) çalışa edi. Qırımtatar medeniyetiniñ küçlü inkişafı yañı nesil qırımtatar ziyalıları ve elitasınıñ peyda olmasına yol açtı, amma olar da 1930-larda Büyük teror zamanlarında aman-aman episi yoq etildi.
30-ncı yıllarnıñ soñunda SSCB-de Büyük teror devri başlandı. 1937-1938 seneleri sovet akimiyeti vatandaşlarına qarşı kütleviy repressiyalar kampaniyasını başlattı. Kütleviy basqılar, Stalinniñ planlarına köre, uzun yıllar sürgen “içtimaiy-duşmanlıq elementlerinen” küreşni bitirip, ealini itaat ettirecek ve akimiyetniñ avtoritar idare üslübini pekitecek edi. Sovet birligi reberligi ve şahsen Stalinniñ teşebbüsinen, kerçek ve potensial siyasiy muhaliflerni yoq etmek, ealini qorqutmaq, cemiyetniñ milliy ve içtimaiy qurulışını deñiştirmek içün bir sıra tedbir azırlandı. Ziyalılar taqip etilmege başladı, sözde milletçiliknen küreş, alimlerge, medeniyet erbaplarına qarşı basqılar başlatıldı. Bu siyaset Qırımda da kerçekleştirildi. O vaqıt, sovetler birligi cumhuriyetleriniñ tarihında ilk sefer, 1928 s. mayıs ayında Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ reisi Veli İbragimov mahküm etilip qurşunğa tizildi. Bundan soñ sözde “Milliy Fırqa davası” sebebinden 60-tan ziyade insan repressiyalarğa oğradı, olar arasında yazısı Abibulla Odabaş ve şair Amdi Giraybay.
1937 senesi baarde Qırımda başta tevqif etilip, soñra ise qurşunğa tizilgen nufuzlı medeniyet erbapları arasında: “Yañı Dünya” gazetasınıñ müarriri Teyfuk Boyanciyev, yazıcı ve pedagog Asan Sabri Ayvazov, tilşınas Osman Aqçoqraqlı, radiokomitet müarriri Reşat Refatov, Milletler merkeziy ilmiy tetqiqat institutınıñ ilmiy hadimi Mamut Nedim yer aldı. Aqmescitte NKVD apishanesinde qurşunğa tizilgenler arasında ressam, Bağçasaraydaki Hansaray müseyiniñ müdiri Usein Bodaninskiy; yazıcılar Cafer Gafar ve İlyas Tarhan; alim Kerim Cemaledinov; şair, terciman Abdulla Lâtif-zade; pedagog Bilâl Çagari ve başqaları bar edi.
Teatr müdiri Abibulla Bakkal ve Qurultay delegatı Yakub Kermençikli 15 yıl lagerlerde tutulma cezası aldı, dramaturg Umer İpçi ise 12 yılğa mahküm etildi. Apiste tek Yakub Kerçençikli sağ qaldı.
Tarihçı Gulnara Abdullayevanıñ sözlerine köre, öldürilgenlerniñ tolu cedveli, qurşunğa tizilgenlerniñ cesetleri de qayda çıqarılğanı kibi ale daa belli degil. Ziyalılarnıñ qurşunğa tizilmesi, 6 yıldan soñ – 1944 senesi mayıs ayında olacaq büyük ficianıñ muqaddemesi oldı.
Lâkin 1938 ve 1944 seneleri sovet akimiyetiniñ qırımtatar halqını yoq etme ya da eñ azından avdetke isteklerini kesen-kes sildirmege ıntıluvları nafile çıqtı — ağır imtianlarğa baqmadan, qırımtatarlar çoq yıldan soñ Qırımğa qaytıp keldi.
Al-azırda vaqtınca işğal etilgen Qırımda Rusiye qırımtatar halqını yoq etip olamağan Stalinniñ işini aslında devam ete.
Rusiyeniñ Qırım ve qırımtatarlarğa qarşı cinayetleri 240 yıldan berli devam etmekte ve tek Ukrainanıñ bu cenkte ğalebe qazanmasından ve Qırım azat etilgen soñ toqtatıla bilecek.