1944 senesi mayıs ayında sürgünlikten soñ qırımtatar halqı – esasen Özbekistan, Ural, Sibir ve SSCBniñ diger regionlarında sürgünlik yerlerinde buluna edi. Yüz biñlernen adamlar bir qaç kün içinde tuvğan Qırımdan zornen çıqarıldı. Yük vagonlarındaki yolculıq, ağır yaşayış şaraitleri ve açlıq sürgünlikniñ ilk yıllarında bir çoq insannıñ elâk olmasına sebep oldı.

Yañı yaşağan yerlerinde qırımtatarlar komendantlarnıñ nezareti altında edi ve mahsus yerleşkenlerniñ statusını taşıy ediler. Bu rejim daimiy devlet nezaretini talap ete edi. İnsanlar akimiyetke muntazam surette kelip, qayd etilmege mecbur ediler, yaşağan yerlerini serbest deñiştirmege imkânları yoq edi ve belgilengen qaidelerni bozğanlar cezalana ediler. Asılında, bu esas aq ve serbestliklerniñ sıñırlanması demek edi.

1956 senesi sovet akimiyeti mahsus yerleşüv rejimini resmiy şekilde lâğu etti. Qırımtatarlar endi komendant nezareti altında degil ediler ve daa serbest areket ete bile ediler. Bu qarar Stalinniñ ölüminden soñ, akimiyet bazı repressiv ameliyatlarnı deñiştirgen soñ, Stalinsizleştirüvniñ bir qısmı neticesinde alındı.

Lâkin halqqa Qırımğa qaytma aqqı berilmedi. Qırımtatarlarğa mülkiyetleri qaytarılmadı, muhtariyetleri ğayrıdan tiklenmedi ve olarnıñ vatanlarında yaşamaq imkânları sıñırlanmağa devam etti. Bazı sürgün etilgen halqlardan farqlı olaraq, qırımtatarlarğa qarşı yapılğan cinayetler uzun vaqıt devamında resmiy olaraq tanılmadı.

Yasaqlarğa baqmadan, ilk qorantalar 1960 seneleri Qırımğa qaytmağa başladı. Çoqusı allarda, bular, mevcut sıñırlavlarğa qarşı yapılğan yalıñız teşebbüsler edi, ve çoqusı yarımadanı terk etmege mecbur oldı. Aynı zamanda, on yıllar devamında qırımtatarlar qaytmaq aqqı içün zorbalıqsız küreş alıp bardılar: mektüpler ve muracaatlar yolladılar, teşebbüs gruppalarını meydanğa ketirdiler ve adaletniñ tiklenmesini talap ettiler.

Bundan da ğayrı, tarihta ebediyen saqlanıp qalğan tirenüv areketlerinden birisi – 1978 senesi iyün 23-te qırımtatarı Musa Mamutnıñ öz eviniñ azbarında özüni yaqması oldı. Bu, oña yarımadada yaşamağa yasaq etken sovet akimiyetiniñ taqiplerine qarşı narazılıq aktı edi.

Qırımtatarlarnıñ öz topraqlarına kütleviy şekilde qaytması tek 1980 seneleriniñ soñunda mümkün oldı. Qırımtatarlarnıñ aqları oğrunda uzun küreşinden soñ sovet akimiyeti sürgünlikni qanunsız ve cinaiy olaraq tanımağa mecbur oldı.

1989 senesi qırımtatar halqınıñ Qırımğa büyük miqyaslı qaytması başlandı. On biñlernen qoranta evlerine qayttı, ayatlarını aman-aman sıfırdan yañıdan qurdı, cemiyetlerini, medeniyetini ve toprağına bağını ğayrıdan tikledi.

1956 senesi adaletniñ ğayrıdan tiklenmesi degil de, müim bir adım oldı. Mahsus yerleşüvlerden azat etilgen soñ, qırımtatarlar on yıllar devamında Qırımda yaşamaq aqqı içün küreştiler. Olarnıñ tarihı, halqnıñ sabırlılığı ve evge qaytma içün küreşiniñ şaatlığıdır.