Keçken afta olıp keçken esas vaqialar:
▶ 2025 senesi avgustnıñ 28-nde, Ukraina mudafaa nazirligi Baş istihbarat idaresiniñ (GUR) Faal areketler bölügi ile GUR-nıñ “Prımarı” mahsus birliğiniñ ortaq operatsiyası neticesinde, vaqtınca işğal etilgen Qırım yaqınlarında Azaq deñizinde, işğalci devlet rusiyege ait 21631 “Buyan-M” leyhasınıñ küçük raketa gemisi ― “Kalibr” qanatlı raketa taşıyıcısı ― uruldı. Darbe neticesinde, Temrük körfezinde “Kalibr” uçurma bölgesinde bulunğan rus raketa gemisi zarar kördi ve arbiy nevbet bölgesinden çıqmağa mecbur oldı. Bundan ğayrı, avgustnıñ 28-nde gece, Ukrayna mudafaa nazirligiBaş istihbarat idaresiniñ (GUR) Faal areketler bölükleri vaqtınca işğal etilgen Qırım topraqlarında duşmannıñ paalı nişanını ― rusiyeniñ S-400 “Triumf” ava mudafaa sisteması terkibindeki 91N6E radar kompleksini ― urdılar.
▶ Avgustnıñ 30-u gecesi, Ukrayna Silâlı quvetleriniñ Mahsus Operatsiyalar quvetleri (SSO) birlikleri tarafından vaqtınca işğal etilgen Qırım topraqlarında bir sıra mahsus operatsiya kerçekleştirildi. Yapılan operatsiyalar neticesinde, düşmannıñ Saq arbiy uçaq alanında S-300 sistemasına ait olğan radar yoq etildi. Bundan ğayrı, avgustnıñ 26-nda SSO, işgal altındaki Qırımda rusiye ordusınıñ qısımlarınıñ çalışmasını ve teslimatını teminlegen logistik tesislerniñ işini toqtattılar.
▶ Avgustnıñ 31-nde Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş idaresinde işğal etilgen Qırım topraqlarında duşmannıñ daa bir nişanı urulğanı aqqında bildirdiler. Zarar körgen yüksek maaliyetli nişanlar arasında: “Utos-T” radar kompleksi; RT-70 radioteleskopı; qubbe içinde “glonass” kompleksi; MR-10M1 “mis” M1 radarı; C-400 terkibindeki 96L6-AP radarı. Bundan ğayrı, GUR arbiyleri Aqmescit civarındaki Aqçora qasabası yanında rusiye işğalcileriniñ uçaq alanına yahşı etip dronlarnen ücüm ettiler, neticede eki Mi-8 vertolötları uruldı.
İşğal cinayetleri
▶ Sentâbrniñ 1-ne qadar işğalciler qanunsız şekilde 222 insannı tutıp aldı, olardan 133 – qırımtatarı.
▶ 2025 senesi sentâbrniñ 25-ne qadar vaqtınca işğal etilgen Qırımda “rusiye federatsiyasınıñ silâlı quvetlerini itibardan tüşürüv” aqqında rf memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3.3 maddesine köre açılğan 1536 dava qayd etildi. 1379 davada para cezalarınıñ berilmesi ya da davalarnıñ birleştirilmesi aqqında qarar alındı. 49 davanıñ baqılması devam ete. Qararlarnıñ 51% (707) qadınlarğa qarşı, 49% (669) erkeklerge qarşı çıqarıldı.
▶ Jurnalist ve aq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyevanı işğalciler “çetel agentleri aqqında qanun bozuvı” içün memuriy protokol tizmege çağırdılar. Rusiye işğalcileri qırımtatar jurnalistine qarşı memuriy protokol tizdiler, oña 30 biñden 50 biñ rublege qadar qanunsız cöreme belgilenecek. Nevbetteki taqip içün işgal altındaki Qırımda insan aqları bozuluvları, hususan qırımtatar siyasiy mabüslerge bağışlanğan ve “Graty”, “CNN”, “Newsweek” kibi matbuat vastalarında yayınlanğan materiallar ile halqara qurulışlarğa berilgen intervyülar sebep oldı.
▶ Qırımtatar siyasiy mabusı Teymur Abdullayevniñ advokatı müvekkilini endi 1020 künden berli tutulğan salavatnıñ 2-nci koloniyasında müessise müdirine namaz vaqtında selâm bermegeni içün qanunsız alda ceza izolâtorında tutulğanı sebebinden mahkemege dava açtı. Onıñ aytqanına köre, Abdullayev 2020 senesi tutulğan edi ve o vaqıttan berli endi bir qaç kere ceza izolâtorına tüşti, bu ise qanunsızdır. Siyasiy mabüsniñ tuvğanları onıñ sağlığı fenalaşqanını bildireler, çünki onı daima pek yaramay şaraitlerde tutalar, ayrıca ceza izolâtorına yerleştirilmesiniñ sebepleri de añlatılmağanını aytalar. Soñki sefer Abdullayev koloniya müdirini namaz vaqtında selâmlamağanı içün ceza izolâtorına yollanıldı. Bundan ğayrı, Teymur Abdullayevge idare müessisesiniñ hadimleri tarafından basqı yapıla. Qayd etilgenine köre, 2025 senesi avgust ayında ceza izolâtorındaki kamerasına memuriyetniñ üç hadimi kelip, Abdullayevge onı 16-ncı koloniyanıñ kameralı odasına avuştırmaq “emri kelgenini” bildirdi, bunıñ içün o, sanki mahsus “bozuluvlar” yapmaq kerek. Uquq qoruyıcılarnıñ aytqanına köre, red etüv taqdirinde onı dayanılmaz şaraitke qoyuv ve zornen avuşturuv qorqutuvınen “terbiyelev tevsiyesi” yapılacağını bildirip, işkencege oğratılacağına ima etildi. Bir çoq işkencege oğrağan Abdullayev böyle şeylerde iştirak etmekni red etti.
▶ Qırımtatar siyasiy mabüsi Farhod Bazarovnı qanunsız şekilde dekabrniñ 9-na qadar kamera tipli odağa avuştırdılar. Berilgen malümatqa köre, tver vilâyetindeki 6-ncı apishanege kelgen soñ, aqaynı qattı tutuluv şaraitine yerleştirdiler, iyülniñ 9-nda ise kamera tipli odağa keçirdiler. Bu tarihler arasında Bazarovnı eki kere kartserge yolğan ediler. Bundan da ğayrı, mayıs ayında oña skemlede yuqlap qalğanı içün 10 künlük ceza bergen ediler, çünki olarnıñ yatqan yerlerini kilitleyler ve mabüslerniñ kündüz yatmağa aqqı yoq. Aynı vaqıtta, iyün ayında o, 25 künge kartserge tüşken edi.
▶ 2025 senesi mayısnıñ 6-nda Eski Qırımdan işğalci quvetçiler tarafından qaçırılğan 24 yaşındaki qırımtatarı Hatice Büyühçannıñ yañı qabaatlav ile apiste tutuv müddeti uzatıldı. İyülniñ 9-nda oña ”devlet hainligi” boyunca rf cinaiy kodeksiniñ 275-ncı maddesi boyunca qabaatlav çıqarılıp, apis müddeti 2025 senesi oktâbrniñ 13-ne qadar uzatıldı. Al-azırda Hatice Aqmescit şeeriniñ 1-ncı tahqiqat izolâtorında buluna, anda da onı “terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüvde” ve “patlayıcı maddelerniñ qanunsız saqlanuvda” qabaatlaylar.
▶ İşğal etilgen Qırımda Rusiye quvetçileri 1972 senesi doğğan aqaynı tuttı, onı Yalta ve Aluştada Yegova Şaatlarınıñ toplaşuvlarını sözde keçirüvde ve “yasaqlanğan diniy gruppanıñ faaliyetini teşkil etüvde” qabaatlaylar. İşğalciler Ukrayina vatandaşlarını diniy sebeplerden taqip etmege devam eteler.
▶ Qırımtatar siyasiy mabüsi Memet Belâlovnı qanunsız sürette petrozavodsktaki (kareliya cumhuriyeti) 9-ncı apishanege avuştırdılar. İyülniñ 11-nde aqaynı novgorod vilâyetindeki koloniyadan çıqardılar, çünki onı qapatacaq olalar, bundan soñ tuvğanları uzun vaqıt devamında onıñ qayda olğanını bilmey edi.
Yaqınlarda qorantası, mabüsniñ petrozavodsk koloniyasında sert şaraitli baraqta bulunğanını haber etken mektüp aldı. Anası, onıñ tuvğanlarına telefon açmağa yasaq etkenleri, olarnıñ yollağan mektüpleri ise oña kelmegenini bildirdi.
Zorbalıqnen seferberlik
▶ Rusiye ordusınıñ Qırımda bulunğan bölüklerinden eñ az 2119 asker öldi. Olar arasında 1316 kişiniñ Ukraina vatandaşı olğanı tahmin etile.
▶ İşğal etilgen Qırımdan eñ az 125 rf arbiy hadiminiñ esirge alınğanı tasdıqlandı, olarnıñ çoqusı ihtimal Ukraina vatandaşı.
Qırım yarımadasınıñ askeriyleştirüvi:
▶ “ATEŞ” tirenüv areketiniñ faalleri, vaqtınca işğal etilgen Canköyge muntazam sürette kelgen rusiye arbiy hızmetçileri, şeerniñ logistika astyapısına yapılğan darbe neticesinde telâş içinde olğanlarını ve cebege barmağa istemegenlerini bildireler. Olarnıñ malümatına köre, yañı tren ve avtobuslar er kün saat 8:30-9:00 arasında kele. Arbiyler arasında müit endi pek yaramay. Faaller vaqtınca işğal etilgen Qırımnıñ bir qaç şeerinde, şu cümleden Kezlev, Yalta, Aqmescit ve Aqyarda patlavlar qayd etilgenini bildirdi. Olarnıñ aytqanına köre, sakinler ava mudafaasınıñ sisteması çalışqanına oşağan yüksek seslerni eşitkenler. Patlavlarnıñ tam sebebi şimdilik belli degil, amma Saq şeeriniñ yanındaki Novofedorovkadaki arbiy ava limanında yanğın çıqqanı, yanğın tehnikası ve acele yardım maşnalarınıñ areket etmesi qayd etile. Areket temsilcileri, adise işğalcilerniñ arbiy astyapısına ücüm kerçekleştirilmesinen bağlı olğanını tahmin ete.
İşğalci memuriyetleriniñ propagandası ve duşmanlıqnı qızıştırma
▶ İşğal etilgen Aqyarda ukrain araba nomeralarınıñ saiplerine, rusiye işğalci rejiminiñ talaplarına uymaq içün, dört ay berildi. Qayd etilgenine köre, 2026 senesi yanvarniñ 1-nden itibaren ukrain cedvelinde qayd etilgen maşinalarnıñ qullanılması qanunsız sayılacaq. Bu, Donetsk, Lugansk, Herson ve Zaporizhzhiya vilâyetleriniñ vaqtınca işğal etilgen bölgelerinden kelgen ve şimdi Aqyarda yaşağan sakinlerge ait.
Cemaat qarşılığı
▶ İşğalci “mahkeme” 2022 senesi içtimaiy ağlarda milletine köre insanlarğa qarşı zorbalıq areketlerine çağıruvlarda bulunğanında qabaatlanğan 45 yaşındaki yerli sakinniñ davasında üküm çıqardı. Erkek ukrain çatlarında Ukraina Silâlı quvetlerine qol tutqanını bildirgen tefsirlerni qaldırğan, işğalciler bu tefsirlerni “ruslarğa qarşı” olaraq tasnif etti. “Mahkeme” qabaatlanğanğa qanunsız olaraq 2 yıl azatlıqtan marum etüv cezasını berip, bundan soñki eki yıl devamında saytlarnı idare etmesini yasaq etti.
▶ “Jovta striçka” areketiniñ faalleri vaqtınca işğal etilgen Qırımda narazılıq aktsiyalarını keçirmege devam ete. Aqmescit, Aqyar ve Yalta soqaqlarında, parklarda ve abideler yanında ukrain levhaları, plakatlar ve diger timsallerni yerleştirilgeni belli oldı. Faalciler, aynı vaqıtta, vaqtınca işğal etilgen Aqyarnıñ sakinlerini Rusiye işğalci idaresi 2025 senesi sentâbr ayında keçirmege planlaştırğan «saylavlar»ğa qoşulmamağa çağırdılar. Faaller iradeniñ er bir ifadesi sahteleştirile bilecegi, saylavcılarnıñ bulunması yarımada üzerinde qanunsız nezaretni qanunileştirmek içün yaraştıruv olaraq qullanılacağı aqqında qayd eteler. Vaqtınca işğal etilgen Aqyardaki areket faalleri elâk olğan qaramanlarnı ürmet etkenlerini hatırlattılar. Olar vaqtınca işğal etilgen şeerlerde yaşağan vatandaşlar Ukraina mustaqilligi içün canlarını bergen er bir kişini hatırlağanlarını qayd ettiler. Aynı vaqıtta, avgustnıñ 29-nda, Ukraina qorçalayıcılarını hatırlav kününde, olar serbestlik küreşinde elâk olğan askerlerni ve göñüllilerni añuvğa qoşuldılar.
▶ “Krımski boyovi çaykı” (“Qırımnıñ cenkâver çağalaları”) faalleri areketiniñ faalleri vaqtınca işğal etilgen Qırımdaki satqınlarnı ve rusiye cenk cinayetçileri aqqında malümatnı sistemalı sürette toplap, neşir etmege devam eteler.
▶ “Zla Mavka” areketiniñ faalleri vaqtınca işğal etilgen Aqyarda avgustnıñ 28-nde gece Rusiye tarafından yapılğan toplu raketa ücümine oğrağan Kıyiv sakinlerine qoltutuv aktsiyası aqqında haber ettiler. Şeerde Taras Şevçenko, Lesa Ukrainka ve Roman Şuheviçniñ eserlerinden alıntılar peyda oldı – ukrainlerge azatlıq içün küreşmege ve inançlarını ğayıp etmemege on yıllarnen yardım etken sözler.
Temsilciligimizge, işğalge ve total propagandağa dayanalmayıp Qırımdan ketmege istegen Ukraina vatandaşlarından mektüpler kelmege devam etmekte. İşğal etilgen Qırımdan çıqış hususında talimatnamemiz aqqında hatırlatamız: https://cutt.ly/FwtiajlS
İşğal etilgen Qırımda yaşağan ve yarımadadaki vaziyet, içtimaiy-iqtisadiy vaqialar, rus ordusınıñ yerini deñiştirüvi, qarşılıq areketleri ve başqa adiseler aqqında haber etken añlayışlı Ukraina vatandaşlarına teşekkürlerimizni bildiremiz. Tafsilâtlı malümatnı Temsilcilikniñ matbuat hızmetiniñ e-mail adresine yollañız: [email protected].
Ukrainağa şan-şüret!