İnsan aqları boyunca BMT Yuqarı komissarı İdaresi 2018 senesi berim (sentâbr) ayı 10 künü vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyetinde ve Aqyar şeerinde 2017 senesi berim (sentâbr) ayı 13 kününden başlap 2018 senesi bozarğan (iyün) ayı 30 kününe qadar insan aqları saasında vaziyet boyunca Maruzasını beyan etti.
Maruzada Qırımda adliye ve adaletli mahkeme aqqı, bedeniy ve ruhiy toqunmamazlıq aqqı, adalet ve havfsızlıq aqqı saasında, bu cümleden, işğal şaraitlerinde qanunsız yaqalav, azatlıqtan marum etüv ve zorbalıqnen ğayıp oluv saalarında vaziyet muzakere etildi.
İnsan aqları boyunca BMT Yuqarı komissarı İdaresi areket, fikir, vicdan, din, inanç ve olarnı ifade etüv, tınç toplaşuvlar, birleşüv serbestligi, sağlıq, mülkiyet ve ana tilinde tasil aluv aqlarınıñ bozuluvına misaller ketirip, meseleni aydınlattı. Maruzanıñ müellifleri istilâcı devlet tarafından Rusiye ordusına qanunsız çağıruvğa ve Qırımğa ve Qırımdan qanunsız alda insanlarnı köçürüvge, qıta Ukrainada memuriy hızmetlerge irişimge ayrıca diqqat ettiler.
Maruzanı azırlar eken, BMT Nezaret etici taqımnıñ vekilleri Ukraina Prezidentiniñ Qırım MC Temsilciligi ile faal şekilde munasebette bulundılar.
Maruzada qayd etile ki, talil etilgen devirde Qırım sakinlerine nisbeten Rusiyeniñ idare etüv tertibi ve uquqı üküm sürmege devam etti. Böyle şaraitlerde Qırımda insan aqları saasındaki umumiy vaziyet, yani esas serbestliklerniñ sıñırlanuvı, uquqiy qorçalavda öz aq-uquqların qorçalav ve adaletke irişim kibi saalarda semereli vastalarnıñ yoqluğı BMT işbu vesiqasında qayd etildi.
İnsan aqları saasında vaziyetni eyileştirmek maqsadınen İnsan aqları boyunca BMT Yuqarı komissarı İdaresi RF ükümetine aşağıdaki tavsiyelerini berdi:
– Qırımda insan aqlarına riayet etmek ve halqara gumanitar uquqnıñ şartlarına binaen işğalci devletniñ boyun-borcu olğan mecburiyetlerni yerine ketirmek;
– BMT Baş Assambleyasınıñ 71/205 ve 72/190 qararlarına binaen insan aqları boyunca halqara nezaret etici taqımlarnıñ ve cemaat uquq qorçalav teşkilâtlarınıñ Qırımğa irişimlerini temin etmek;
– Qırımda 2014 senesi işğalden evel üküm sürgen qanunlarğa riayet etmek, bu cümleden BMT Baş Assambleyasınıñ 68/262, 71/205 ve 72/190 qararlarına binayen Qırımda mecburiy alda RF qanuniyetini qullanuvdan vazgeçmek;
– Qırım sakinlerini RF arbiy quvetlerinde hızmetke zorlamamaq;
– qorçalav altında bulunğanlarnı, bü cümleden, makümlerni işğal etilgen topraqlardan mecburen köçürüv ve sürgün etüv ameliyatını toqtatmaq;
– öz vatandaşlarnı Qırımğa köçürmemek ve olarnı böyle köçüvge rağbetlendirmemek;
– ayırımcı ameliyatlarnı ve insan aqlarınıñ bozuvlarını, bu cümleden, qıynavlarnı, insaniyetsiz davranışlarnı, zorbalıqnen ğayıp oluvlarnı, qanunsız apıs etüvlerni ve azatlıqtan marun etüvlerni toqtatmaq;
– Qırım sakinlerini işğalden evel yapğan areketleri ya da beyan etken fikirleri içün taqip etüvden vazgeçmek ve böyle areketler içün maküm etilgen bütün Qırım sakinlerini azat etmek;
– abulkatlar qorqutuv, basqı ya da qanunsız kirişüvge oğramadan öz vazifelerini yapa bilmeleri içün imkân yaratmaq;
– hususan qanun bozucıları devlet memurları olğan allarda zalim muamele, qyınavlar ve zorbalıqnen ğayıp oluvlar aqqında şikâyetlerniñ semereli tedqiqatını temin etmek, qabaatlı şahıslarnı mesüliyetke çekmek ve cinayetlerniñ qurbanlarına ve olarnıñ qorantalarına zararlarını iade etmek;
– içtimaiy ağlarda yapqan ve zorbalıqqa ya da ayrıvmcılıqqa çağırmağan metinleri ya da izaatları içün insanlarnıñ taqip etilüvini toqtatmaq;
– qırımtatarlarğa ait olğan binalarda qanunsız tintüvlerni toqtatmaq;
– azatlıqtan marum etilgen şahıslarğa, olarnıñ vatandaşlıqlarına baqmadan ve iç bir türlü ayrımcılıq yapmadan keyfiyetli tıbbiy yardımnıñ berilüvini temin etmek;
– apishanelerde yüz bergen bütün ölüm adiselerni semereli şekilde tedqiq etmek;
– Qırım ile qıta Ukraina arasında areket serbestligini temin etmek;
– Cezalarını çekmek içün Qırımdan Rusiye Federatsıyasına köçürilgen şahıslarnıñ miqdarını bildirmek ve bu şahıslarnı deryal Qırımğa qaytarmaq;
– bir de bir hususiyetleri sebebinden ayrımcılıq yapmadan, Qırımda yaşağan bütün şahıslarnı baqışlarını beyan etüv, fikir, tınç toplaşuv, fikir, vicdan ve din serbestliklerinen temin etmek içün kerekli tedbirlerni keçirmek;
– mustaqil ve çeşit taraflı matbuat vastaları ve cemaat teşkilâtları içün havfsız şaraitler yaratmaq; Qırımğa ukrain ve çetel jurnalistler, uquq qorçalayıcılar ve cemiyetniñ diger vekilleri içün maniasız irişimni kefil etmek;
– tınç toplaşuvlarnıñ serbestligine riayet etmek;
– evelki ruhset aluvnı talap etken qararnı lâğu etmek;
– bu aqnı yerine ketirüv içün memuriy ve kriminal cezalavlarnı lâğu etmek;
– ananelerni ve medeniy kimlikni serbest beyan etüvge bu cümleden, cemiyetlerniñ faaliyetlerine ve muim vaqialarnıñ qayd etilüvine ruhset bermek,
– Halqara mahkeme tarafından 2017 senesi çiçek (aprel) ayı 19 künü qabul etilgen qararnı yerine ketirmek, qırımtatar cemiyetine öz vekâletli teşkilâtlarğa saip oluvnı kefil etmek, bu cümleden, Meclisniñ yasaq etilüvini lâğu etmek, ukrain tilinde tasil aluv imkânlarını yaratmaq;
– Qırımda ve Aqyarda mülkiyetni iade etüv neticesinde mülkiyetinden marum qalğan şahıslarnıñ mülkiyet aqlarını ğayrıdan tiklemek;
– bütün Qırım sakinlerini sağlıq saqlav hızmetlerniñ imkâniyeti ile temin etmek; sançuv vastasınen uyuştırıcılarnı qullanğan şahıslarnıñ tedaviylevinen bağlı yasaqnı lâğu etmek.
Maruzanıñ tolu metini ukrain tilinde mevcuttır:

https://www.ohchr.org/Documents/Countries/UA/CrimeaThematicReport10Sept2018_UKR.pdf