Bugün, 2025 s. iyünniñ 1-nde işğal etilgen Qırımda halqımıznıñ aqları içün küreşke ömrüni adağan meşur qırımtatar uquq qoruyıcısı, milliy areket veteranı, dissident Ayşe Seytmuratova vafat etti. O, 88 yaşında edi.
Ayşe Seytmuratova 11 fevral 1937 senesi Acı-Eli köyünde dünyağa keldi. 1944 senesi onıñ qorantası bütün qırımtatar halqınen beraber Özbekistanğa sürgün etildi.
1957 senesi Ayşe Samarqand universitetiniñ tarih fakultetine oqumağa kirdi. Mektepte çalıştı ve universitetniñ tarih fakultetinde assistentlik yaptı. SSCB İlimler akademiyası Tarih institutınıñ aspiranturasına sınavlarnı muvafaqiyetnen keçti, amma onı ne anda, ne de Özbekistan İlimler akademiyasınıñ Tarih institutına qabul etmediler. Samarqandğa qaytıp, aqşam mektebinde tarih ocası olıp çalıştı ve universitette ders berdi.
1964 senesi qırımtatar milliy areketine qoşuldı, Samarqand vilâyetiniñ teşebbüs gruppasına kirdi. Sovet yolbaşçılığı ile körüşüvlerde iştirak etti, şu cümleden 1965 senesi SBKF Merkeziy Komitetiniñ temsilcileri ile körüşti. 1966 senesi oktâbr ayında milliy arekette iştirak etkeni içün apiske alındı ve Moskvadaki Lefortovo apishanesinde tutuldı. O, qırımtatar neşriyat materiallarınıñ toplanuvında ve tirajlanuvında faal iştirak etmege devam etti, narazılıq ve sovet akimiyetiniñ yuqarı devlet qurulışlarına muracaatlarnıñ metinlerini tizdi, sovet aq qorçalayıcı teşkilâtları vastasınen qırımtatar milliy areketi aqqında malümatnameler yazdı ve tarqattı. 1971 senesi tekrar apiske alındı ve üç yılğa mahküm etildi. Baraşevo ve Yavas Mordoviya lagerlerinde cezalarnı çekti.
1974 senesi azat etilgen soñ uquq qoruyıcılıq faaliyetini devam ettirdi. 1978 senesi sovet akimiyeti onı zornen psihiatrik hastahanege kirsetmege istedi, o vaqıt o şunı bildirdi: “Anda yavaş-yavaş ölecegime, Qızıl meydanında yanıp kül olurım. Coyacaq iç bir şeyim yoq, amma bunı yapmadan evel bütün musulman dünyasına muracaat etip, Sovet Birliginde musulman qadınlarınıñ yaşayışı aqqında aytıp berecegim.” Andropovğa bergen beyanatında o böyle yazdı:
“Sovetler birligi memleketlerinde olğan er türlü taqiplerden meni ölüm qurtarır”. O vaqıt, akademik Andriy Saharov ve Amerika senatorı Ceykob Cavitsniñ yardımınen, o, Amerika Qoşma Ştatlarına icret etmege izin aldı.
AQŞ-da uquq qoruyıcı faaliyetini devam ettirdi ve “Amerika Sesi” muarriri olıp çalıştı, rus, özbek, azerbaycan tillerinde yayınlar alıp bardı, hususan qırımtatar milliy meselesi aqqında söz yürsetti. Onıñ çıqışları BBC, “Azatlıq Radiosı”, “Deutsche Welle” haber vastalarında yayınlandı. O, halqara forumlarda çıqışta bulundı, prezident Ronald Reygan ile körüşti, insan aqlarına bağışlanğan çoq konferentsiyalarda iştirak etti.
Айше Сеїтмуратова брала участь у діяльності міжнародних громадських організацій, зокрема Amnesty International, “Міжнародна федерація за права людини”, “Американська Гельсінська група”, “Центр за демократію в СРСР”. У 1986 році вона організувала в 12 країнах “Комітети на захист Мустафи Джемілєва”. Активно виступала за звільнення Юрія Османова, Решата Аблаєва, Сінавера Кадирова й інших учасників кримськотатарського національного руху.
Ayşe Seitmuratova halqara cemaat teşkilâtlarınıñ faaliyetinde iştirak ete edi, şu cümleden Amnesty International, “İnsan aqları halqara federatsiyası”, “Amerikan Helsinki gruppası”, “SSCB demokratiya merkezi”. 1986 senesi 12 memlekette “Mustafa Cemilevniñ qoruv komitetlerini” teşkil etti. Yuriy Osmanov, Reşat Ablayev, Sinaver Kadırov ve qırımtatar milliy areketiniñ diger iştirakçileriniñ azat etilmesi içün faal areket etti.
Ukrainanıñ mustaqilligini qazanğan soñ Qırımğa qayttı, anda hayriye işlerinen ve qırımtatarlarğa yardımnen oğraştı. O, qartlar içün bir ev açtı. “Cesürlik içün” nişanı ile taqdirlendi.
Ayşe Seytmuratova 2014 senesi yarımada işğalinden soñ rus vatandaşlığını qabul etmedi. O, AQŞ vatandaşı edi, onıñ içün Qırımda oturma izni 2025 senesine qadar uzatılğan edi. Amerikağa qaytmağa niyeti yoq edi:
“Yoq, yoq. Men öz halqımnen olmağa isteyim. Men Qırımda doğdım, bu menim vatanım, Putinniñ degil. Men ömür boyu Vatanımdan marum qaldım. Artıq böyle olmaycaq”.
2014 senesi Ayşe Seytmuratova Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilmesini takbih etti. “90-ncı seneleri Ukraina bizni öz memleketiniñ halqlarından biri olaraq qabul etkenini yahşı bilemiz. Ebet, Ukraina bizge istegenimizniñ episini berip olamadı. Faqat Ukraina özü alâ daa ayaqqa turmadı, lâkin eminim ki, bugün biz Ukraina ve ukrain halqınen beraber devletçiligimizni qurmalımız. Ve biz Ukrainanen beraber muvafaqiyet ve inkişafqa irişecekmiz”, – dep ayttı o, 2014 senesi mart ayında Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ soñki sessiyasında.
Onıñ yaşayışı – qırılmaz irade, Vatanına sadıqlıq ve halqına sıñırsız sevgi örnegidir.
Allah rahmet eylesin.