Varşavada ekinci afta insan aqları ve esas serbestlikler, uquq üstünligi, demokratiya, tolerantlıq ve teñ uquqlılıq saalarında iştirakçi devletlerniñ mesüliyetlerini yerine ketirüv boyunca AHİT Eryıllıq muşaveresi devam etmekte. Tedbirde 57 aza devletniñ, bu cümleden, Ukrainanıñ resmiy eyetleri ile cemaat teşkilâtlarınıñ vekilleri iştirak ete.
Teneffüste ”Ukrinform” muhbiri bergen suallerge muşaverede iştirak etken Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Daimiy Temsilcisi Anton Korınevıç cevap berdi.
HALQARA MEYDANÇIQLARINDA RUSİYEGE QARŞI MESELELERDE UKRAİNANIÑ MEVAMI FAAL OLMALI
– Anton bey, bu muşaverede Rusiyeden ve işğal etilgen Qırımdan kelgen çeşit türlü faalcilerni körmek mümkün, olar bir ağızdan Rusiye problemleri aqqında degil de, anda ne qadar yahşı olğanını, Qırım Rusiyege ait olğanını ve Ukrainada insan aqlarınıñ ve serbestliklerniñ bozuluvına diqqat etmege kerek olğanını aytalar. Asılında, bu adamlar Rusiye akimiyeti tarafından idare etileler. AHİT böyle halqara meydançıqlarda iştirakçilerniñ miqdarına ve keyfiyetine nasıldır tesir ete bilemi?
– İnsan ölçevi boyunca eryıllıq AHİT muşaveresiniñ qaideleri oyle ki, cemaat teşkilâtları özleri qaydtan keçeler. Mında istegen cemaan teşkilâtınıñ azaları kele bile: qaydtan keçeler, yol masraflarını töleyler ve oturuşlarda iştirak eteler. Bu maksimal derecede demokratik ve liberal bir yanaşma, işbu muşaverege ve onıñ çerçivesinde keçken bütün tedbirlerge bir çoq cemaat vekillerine yol aça. İşte bu sebepten mında belli siyasiy nazar noqtası olğan teşkilâtlar kelip, er yıl Rusiyede ne qadar yahşı, Ukrainada ise ne qadar yaramay olğanını ikâye eteceginiñ ihtimalı bar. Bu böyle meydançıq. Ukraina böyle tedbirlerde faal iştirak etmeli, böyle çıqışlarğa, çağıruvlarğa ve telükelerge cevap bermelidir. Onıñ içün, Ukraina eyetiniñ areketleri faal olmalı, Ukraina mında eşitilmelidir.
Varşavağa kelgen teşkilâtlarnıñ ekseriyeti Rusiyege qol tutqanına (işte, maña şay kele) baqmadan, AHİT-niñ faaliyeti tap 1975 senesi Avropada havfsızlıq ve işbirlik boyunca Helsinki muşaveresinde qabul etilgen ümdelerge esaslana. Bu ümdeler – topraq bütünligini qorçalav, devlet sıñırlarınıñ bozulmaması, devlet egemenlikleriniñ teñligidir. Onıñ içün, bir taraftan, bu muşavere Rusiye matbuat vastaları içün güzel manzara, Rusiye siyasetçileri ya da faalcileri içün oñaytlı meydançıq ola bile. Amma diger taraftan, AHİT ep bir Qırım boyunca fikirini deñiştirmez, çünki işbu teşkilât qurulğan ve çalışqan ümdelerge binaen, Qırım – ukrain toprağıdır.
– Akimiyetke qol tutqan teşkilâtlarnıñ faalcileri AHİT-ni öz çıqışlarınen kütleviy şekilde ”bombalağanı” neticesinde Rusiye ne qazana bile? Ve bu yalancı malümatnıñ darqatılmasını nasıl toqtatmaq mümkün?
– Rusiyeliler böyle faalciler iştirak ete bilgen meydançıqlarnı qullana. AHİT-niñ Eryıllıq muşaveresi böyle imkânlar yarata. Olarnıñ siyaseti nazar noqtasından bu doğru areket – Qırım aqqında aytmağa imkân bergen az sayılı meydançıqnı tapmaq, çünki halqara seviyede Qırım aqqında bütün meselelerini yalıñız Ukraina kötere bile. Amma Ukraina bu telüke ve çağıruvlarını, insan ölcevi boyunca eryıllıq Varşava muşaveresiniñ hususiyetlerini pek yahşı añlay. Onıñ içün çetel devletlerniñ ve teşkilâtlarnıñ nazar noqtalarına işbu rus feykleri ve yalanci ikâyeler vastasınen tesir etilmesine yol bermeymiz.
QIRIM ADINI DEÑİŞTİRMEK INTILUVLARI TAMAMEN QANUNSIZDIR
– İşbu AHİT muşaveresinde çıqışı esnasında Ukraina Yuqarı Şurasınıñ insan aqları boyunca Vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda 113 siyasiy mabus bulunğanını, olardan 89 qırımtatar olğanını qayd etti. Olarnıñ tez vaqıtta azat etilmesi ve Ukrainağa qaytması içün Ukraina şimdi ne yapa bile?
– Men bellesem, prezident ofisiniñ taqımı tarafından berim ayı 7 künü 35 Ukraina vatandaşınıñ azat etilmesi prezident böyle vazifelerni bere bilgenini, prezident ofisiniñ taqımı ise olarnı yerine ketire bilgenini açıq-aydın kösterdi. Ebet, esirlikte 100-ge yaqın vatandaşımız bulunmaqta, ekseriyetini qırımtatarlar teşkil ete. Coqusı ”Hizb ut-Tahrir” boyunca feyk davalarınıñ ve sözde aşırıcılıq ve terrorizm ile bağlı davalarnıñ iştirakçileridir. Ukraina bu meselege diqqatını ayıra. Prezident, insan ayatı, Ukraina vatandaşınıñ ayatı onıñ içün eñ qıymetli şey olğanını qayd etti. Bu sebepten Ukraina bu yönelişte çalışa.
– Keçenlerde işğalci Qırım akimiyetiniñ vekilleri, bu cümleden, sözde Rusiye prezidentiniñ Qırımdaki daimiy temsilcisi Georgiy Muradov Qırımğa ekinci resmiy Tavrida adını bermek kerek olğanını bildirdi. Qırımtatarlar böyle havflı areketler olarnıñ Qırımda daa ziyade marginalleşmelerine ve atta Rusiyege qarşı sanktsiyalarnıñ lâğu etilmesine yol aça bile, dep qorqalar. Fikiriñizce, Rusiyeniñ işbu teşebbüsleri ne derecede telükeli?
– İşğalci akimiyetten bir çoq laf, meselâ, Şimaliy-Qırım kanalına halqara uquq boyunca halqara statusnı bermek kerek olğanını eşitken edik. Bu olmaycaq şey, çünki kanal, meselâ, Kıyiv-Odesa yolı kibi, Ukraina infraterkibine aittir. Endi olar haber tedbirlerniñ nevbetteki basamağına keçkenini köremiz – Qırım adını deñiştirmek kerek eken, çünki onıñ diger qısımında qadimiy zamanında yunan şeerleri bar eken. Şübesiz ki, biz Qırım tarihindeki yunan saifesine ürmet ile yanaşamız. Amma Qırım adını deñiştirmek ıntıluvlar – işğalci akimiyetniñ qanunsız areketleridir.
Birinciden, ”Qırım” adı Ukraina Esas qanunında yazılğan. Böyleliknen, halqara uquqta o, Qırım Muhtar Cumhuriyeti olaraq bellidir. Halqara teşkilâtlarnıñ bütün rezölütsiyaları ve vesiqaları Ukrainanıñ topraq bütünligini ve Qırım Muhtar Cumhuriyeti Ukrainanıñ ayırılmaz parçası olğanını tasdıqlay. Bütün bu Rusiye teklifleriniñ aqiqatnen alıp berecegi yoq. Bu mesele yarımadanıñ resmiy adı ile de doğrudan-doğru bağlıdır.
Yarımadanıñ adını deñiştirip, sanktsiyalardan qaçınmaq imkânına kelgende ise, bu leyha kerçekleşecegine inanmayım, çünki bütün dünya Ukraina terkibine kirgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti aqqında söz yürsetilgenini añlay. Ve halqara cemiyet Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı ukrain topraqlarını işğal ve vaqtınca nezaret etkeni içün qabul etti.
– Qırım köpürini qurğan soñ, Rusiye Keriç boğazında gemicilikni sıñırladı. Ekspertler aytqanına köre, Qara ve Azaq deñizlerinde ekologik vaziyet beterleşti. Bunıñ episi çeşit türlü telükeler doğurmaqta. Bütün Ukraina topraqlarını nezaret etmek aqqına nail olğan AHİT MNM nezaretini Qırımda da yapa bilemi? MNM iç olmadım Qara ve Azaq deñizlerinde vaziyetni nezaret ete bilecegine ümüt barmı?
– Şübesiz ki, halqara nezaret etici missiyalarnıñ vekâletleri bütün Ukraina topraqlarına darqatılmalı. Bu cümleden, AHİT NMN ve insan aqları boyunca BMT halqara nezaret etici missiyanıñ vekâletleri Qırım Muhtar Cumhuriyetine ve Aqyar şeerine de kenişletilmeli. Yani, işğalci devlet olğan Rusiye Federatsiyası olarnı yarımadağa Ukraina qanuniyetine köre ukrain kiriş-çıqış nezaret noqtalarından keçirmeli ve işbu teşkilâtlar Qırımda serbest çalışa bilmeli.
Halqara missiyalarnıñ vekâletlerini ve faaliyetini Azaq deñizine kenişletüv – bu mevzu muzakere etilmeli, bu meseleni çezüv yolları üzerinde tüşünmelimiz.
QIRIMDA ARBİYLEŞTİRÜVNİÑ İSBATLARI RUSİYEGE QARŞI SANKTSION TERTİBİNİÑ QUVETLEŞTİRİLMESİNE HIZMET ETER
– Ukrain ”Derjgidrografiya” müessisesi bir qaç kün evelsi Ukraina ile Rusiye arasında deñiz sıñırlarını belgilev boyunca muzakereler keçirmek kerek olğanını bildirdi. Şimdiki şaraitlerde bunıñ yapılmasına imkân barmı?
– ”Derjgidrografiya” müessisesiniñ vekilleri ile eñ yaqın vaqıtta körüşip, bu meseleni muzakere etecekmiz. Al-azırda Azaq deñiziniñ statusı mütenasip eki taraflama Ukraina-Rusiye añlaşması ile belgilene. Bu meseleni muzakere etüv pek meraqlı olur, bu yönelişte nasıl areket etecegimizni tüşünmek kerekmiz.
– Halqara seviyede Rusiye tarafından Qırımnıñ arbiyleştirilüvi ile nasıl küreşmek mümkün?
– Qırım arbiyleştirüv ceetten haritada pek ciddiy bir noqta olğanı aqqında Ukraina daimiy şekilde haber ete, Rusiye bu fursattan ciddiy faydalana. Qırımda özek silâ saqlana bilecek yerler bar. Al-azırda Qırımda 2 biñ kilometrden ziyade mesafege raketalarnı alıp ketecek arbiy gemiler yerleştirildi. Qırımda ”Bal”, ”Bastion” sail raketa kompleksleri bar, ayrı ”İskander” brigadasını teşkil etüv aqqında söz yürsetile.
Deñiz vastaları – arbiy gemiler işletilmese bile, Rusiye yalıñız yer üstü raketa kompleksleri vastasınen regionnıñ bütün deñiz saasını nişanğa alıp, ura bile. Maqsatları arasında NATO ve AB memleketleri ola bile. Yani Qırım Rusiyege bütün Azaq-Qaradeñiz regionını nezaret etmege yardım ete. Hazar deñizinden uçurılıp, Süriyedeki nişanlarğa yetken Rusiye ”Kolibr” raketalarını da unutmamalımız.
Ukraina işbu malümatlarnı toplay ve resmiyleştire. Bir çoq ğarbiy devletler Qırım yarımadasınıñ arbiyleştirilüvine dair malümat ve isbatlar sanktsion tertibiniñ quvetleştirilmesine ketire bilecegi aqqında aytqan ediler. Regionnıñ bütün devletleri bu malümatnı diqqatqa alıp, nasıl telükelerge ketire bileceklerini añlaylar.
Yuriy Banahevıç, UKRİNFORM, Varşava 26.09.2019