Yarın, 27 Aprel künü, Qırımtatar Milliy Meclis Reisiniñ Birinci muavini, jurnalist, oca ve siyasetşınas Nariman Celâlnıñ doğğan künü. Nariman, 2021 senesi Qırım Platformasınıñ sammitinde iştirak etken soñ işğalciler tarafından qanusız olaraq tevqif etildi. O, 44 yaşına kirecek, amma ailesi, dostları ve yaqınları yanında olmaycaq. Çünki Rusiye onu ve işğal altındaki topraqlarda yaşağan yüzlerce insanımıznı bu fırsattan marum etti. 

Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaqlanmasına ve faaliyetleriniñ sözde “aşırıcı” olarak tanılmasına, yarımadanıñ sakinlerine, hususan da qırımtatarlarğa qarşı basqı yapılmasına baqmadan, Nariman Celâl işğal altında, halqı yanında yaşamağa ve ruslarnıñ Qırımdaki cinayetlerini añlatmağa devam etti. Bu boysunmağan adamnıñ ayat ikâyesini aytmalı, onıñ ve al-azırda Rusiye tarafından qanunsız bir şekilde apishanelerde tutulğan diger Ukraina vatandaşlarınıñ cesürligini unutmamalımız.

Celâl, 2021 senesi Qırım Platformasınıñ açılış sammitine qoşulğan soñ Qırımğa qaytayatqanda işğalciler tarafından qanunsız olarak tutıp alında. İşğalci akimiyetniñ pek çok qorqutuvlarına baqmayıp, Celâl Qırım Platformasında iştirak etmege ve, ondan soñ yarımadağa qaytmağa qararını aldı. Ruslar onı ve sammitniñ bazı iştirakçilerine “Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünliğine qast etüv” qabaatlavlarınen cinayet davasını açmağa ve Qırım Platformasına qoşulğan devletlerni de olarnı “duşman memleketler” cedveline kirseteceginen qorquzdırmağa tırıştılar.

“Yaqında, rus akimiyeti temsilcileri pek yaramay körgen Qırım Platformasınıñ açılış sammitine qoşuldım. İşğalciler, Qırım Platformasınıñ iştirakçilerini taqip eteceklerinen qorquta edi, amma böyle qorqutuvlar ve tehditlere baqmadan, men evime qayttım. Şimdiki vaziyetke ve iç razı olmağanım “cinayet dasavına” baqmadan, Kırım’dan ve öz evimden ketmege bir niyetim yoq”, – dedi mahkeme oturuşuvı vaqtında Celâl.

İşğalcilerniñ cinayetlerini açıqlamağa ve Qırım Platformasından soñ işğal altındaki yarımadağa qaytmağa cesareti, aqiqatçılığı ve Ukrainağa sadıq qalğan içün Qırımtatar Milliy Meclisi Reisiniñ muavini qanunğauymağan bir şekilde 17 yıl apis cezası ve 700 bin ruble cöreme berildi. 

Nariman Celâl, “ATR” telekanalında alıp barıcılıq, “Avdet” gazetasında muabirlik, Aqmescit halqara mektebinde tarih ve uquq ocalığını yaptı. 2013 senesi Qırımtatar Milliy Meslisiniñ muavini oldı.  Bu vazifesinde malümat ve analitika bölüginiñ başına keçti. İtibarnen sebat kösterdi, Rusiye tarafından tutulğan ve mahküm etilgen qırımtatar faallerine destek kösterdi, işğalcilerniñ cinayetlerini, hususan da işğal şartlarında qırımtatar halqınıñ aqları bozulğanını añlattı, “Qırım birdemligi” toplaşuvlarında iştirak etti, halqara platformalarda Qırımnıñ işğalden qurtarılması kerekigi meselesini köterdi. Ne Nariman, ne de onıñ qorantası yarımadanı terk etmege istemedi. Qırımtatar halqı içün o, printsiplerine sadıq qaluvnıñ misali; işğal altındaki Qırımnıñ episi sakinleri içün ise, öz topraqlarında yaşama aqı içün küreş timsali oldı.

“Bütün qabaatlavlarnıñ sebepsiz olğanını tüşünem. Jurnalistika ve siyasiy faaliyetlerim sebebinden taqip etilem. 2014-ten berli bu siyasiy taqiplerge oğrama ihtimalim yüksek edi, amma böyle tehditlerge baqmadan, dostlarımnıñ Qırımnı taşlap ketmege çağrılarına baqmadan er sefer Vatanıma qaytıp keldim”, – dep qayd etken edi Celâl. 

2014 senesi fevral ayında Qırımnıñ işğalinden başlap, yarımada sadece ruslarnıñ askeriy bazası degil, aynı zamanda bir apishane ve işkencehanege çevrildi. Yerli sakinler, Ukrainanı destekleme ya da Ukraina bayrağı renklerini qullanuv kibi areketlerinden dolayı işğalci rejimge qarşı çıqqanları sebebinen daima tevqif etilme telükesi altında bulunmaqta.

Nariman Celâl, işğalniñ başından berli, apiste tutulğan ve mahküm etilgen qırımtatar siyasiy mabüsleriniñ qorantalarına qol tuttı ve Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvlarını aydınlattı.

Celâl, 2021 senesi sentâbrniñ 6-nda tutıp alında. Qırımnıñ işğalci “mahkemesi” Nariman Celâl ile qırımtatar faalleri Asan Ahtemov ve Aziz Ahtemovnı sözde “diversiyada” qabaatladı: eki afta evel, birileri Anğara köyünde gaz borusına zarar ketirgen ve işğalci “tahqiqat organları” qabaatlılarnı tapmaq (ya daa doğrusı birisini qabaatlı olaraq köstermek) kerek edi.

Tevqif etilmeden evel, sentabrniñ 4-nde gece, Nariman Celâl içtimaiy ağlarda, özü de yaşağan Curçı qasabasında Aziz Ahtemovnıñ evinde tintüv yapılğanı aqqında haber etti. İşğalciler tintüvni Anğradaki patlavnen bağlı olğanını iddia etti. Bir qaç saatten soñ, tintüv içün Celâlnıñ evine keldiler, ondan soñra da onu belli olmağan yerge alıp kettiler. FSB hadimleri, onı başına poşet kiysetip, ellerine qırçma takıp, psikologik basqı yapqan ve şiddet etkenler. O gece, Livadki köyünde Asan Ahtemovnıñ ve Kezlevde Şevket Useinovnıñ evlerinde de tintüvler keçti. Sabağa qarşı işğalciler, Qırımnıñ farqlı yerlerinde qırımtatarlarnıñ evlerinde daa bir qaç qanunsız tintüvler keçirdiler.

Celâlnıñ apayı tintüv aqqında ikâye etkende, “Köpekler ürmege başladı ve evniñ etrafında ayaq seslerinden uyandım. Etrafımız sarılğan kibi oldı sanki ve o is artmağa başladı. Qapı ve pencerelerni qaqmağa başladırlar. Narimannı uyandırdım. Pencereleri qapığa çıqqan aşhanege çaptı ve qara maskalı adamlarnıñ qoranıñ üstünden atlap azbarğa kirgenlerini kördi. Nariman yataq odasına qaytıp kiyinmemni ve balalarnı kiyindirmemni istedi. Keldiler.” dedi. 

İşğalciler, bir kün içinde sentâbrniñ 4-nde “gaz borusnıñ patlatması aqqında cinayet davasını” açtı. Sözde mahkeme qararına köre Asan Ahtemov 15 yıl apis cezası ile 500 bin ruble cöreme, Aziz Ahtemov da 13 yıl apis cezası ve 500 bin ruble cöreme aldı. 

İşğalciler onı mahküm etkeniniñ kerçek sebebi ne? 2022 senesi Narimannıñ advokatı mahkeme oturuşıvında işğalci savcınıñ “savcılıqnıñ iddiasını desteklegen deliller” degen ve işğalci küçleri tarafından Nariman Celâlnıñ telefonunda tapılğanlarnıñ cedvelini yayınladı. Qırım Platforması sammitiniñ açılışından soñ işğalciler Qırımğa qaytayatqan Narimannı toqtatıp, onı teşkermege başladılar. Qırım Platforması sammitiniñ açılışında ve sammitte iştirak etüv aqqında vesiqalarnen, Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarovnen Facebook yazışuvları olarnıñ diqqatını çekti. “Diversiyada” Narimannıñ izi olğanını köstergen deliller arasında ukrain pasportı ve şengen vizası olğanı şaşırta. Aynı zamanda işğalci savcılıq Narimannıñ qabaatını köstergen iç bir delilni yayınlamadı. Rusiye, Nariman Celâlnıñ vatanperver baqışları ve Ukrainada siyasiy faaliyeti içün, qırımtatar halqınıñ yaşayışında iştirak etüvi ve insan aqlarnı qorçalav yönelişinde leyhalarnen çalışqanı içün taqip etilgenini endi gizlemey.

Mahkemede soñ sözünde Nariman Celâl böyle dedi: “Qırım Platformasında iştirak etüv tek manaçıq. Olar meni 2014 senesindne başlap, iç sesimni dyup, Qırımda olıp keçken içtimaiy ve siyasiy vaqialarğa qarşı iç sessiz qalmağanım içün dava açtı. İşğalni “qavuşuv” olaraq, cenkni “mahsus operatsiya” olaraq adlandırıñız, siyasiy basqılarğa ise “adalet” deñiz, bularnıñ episi olğan qanunsızlıqnı ve çoqusı allarda yamanlıqlarnı ve alçaqlıqnı deñiştirmez”.

Nariman eki yıldan berli halqını desteklegeni, işğalcilerniñ cinayetleri aqqında susmağanı, insan aqları ve serbestliklerini qorçalağanı için apiste bulunmaqta. 2023 senesi oktâbr ayında işğalciler, qanunsız şekilde Krasnoyarsk bölgesiniñ Minusinsk cezahanesine yiberildi. Bundan evel ise onıñ qayda olğanı 2 ay belli degil edi. 

Nariman Celâlnıñ ikâyesi işğalcilerniñ bitmegen zulumını, sistematik olaraq insan aqlarını bozğanlarını ve olarğa qarşılıq kösterilmese Ukraina vatandaşlarını qanunsız bir şekilde tevqif etmege, sürgün etmege, öldürmege ve başqa yerlerni işğal etmege devam etecegini taqdim ete.

24 aprel 2024 s. qadar işğalciler 133 kişi qırımtatarı olmaq üzere umumen 218 kişini qanunsız bir şekilde tutıp alındı. Olardan 40 kişi tevqif etildi (29 – qırımtatarı), 150 kişi mahküm etildi (98 – qırımtatarı), 28 kişi – statussız (6 – qırımtatarı).

Siyasiy mabüs bir qaç kere Ukraina halqına, Ukrainanıñ ğalebe qazanacağına işançını ifade etken mektüpler yazdı. Nariman Celâl, qorqunç apis şartları ve daima yapılğan psikologik ve fizikiy basqı altında, ryhtan tüşmey ve pek çoq ukrain içün boysunmamazlıq timsali olmağa devam ete. O, Qırım vaqialarınıñ ve Ukrainanıñ işğal altındaki topraqlarında vaziyetniñ yerli ya da regional bir mesele olmağanına dair fikirlerini çoq sefer aytqan edi, çünki “Rusiyeniñ tecavuzı tek Ukrainağa qarşı degil, bütün halqara uquq munasebetlerge qarşı bir tecavuzdır. Onıñ içün Ukraina topraq bütünlüginiñ yañıdan tiklenmesi halqara istiqrar ve telükesizlik meselesidir”, – dep, müracaat etken edi Qırım Platformasınıñ iştirakçilerine Nariman.

Ayrıca, Nariman Celâl cezahanede kündelik alıp bara, onıñ bazı mektüpleri apisten bizge de kele. Mektüplerinden birisini Celâl Ukraina halqına yolladı ve o mektüpte böyle sözler bar:

“Sayğılı Ukraina askerleri! Göñülli qardaşlarım! Qıymetli ukrainler! Arsız duşman iradeñizni, küçüñizni, qatiyliğiñizni sındıramaz. Farqlı qandan ve farqlı dinden kelgen ukrainler duşmannıñ tecavuzı qarşısında birleşti. Kreml tutsaqları olğan bütün ukrain vatanperverleri kibi men de sizlernen ğururlanam, sizler içün, ğalebemiz içün dua etemiz. Ayaqlarıñız tuvğan toprağıñızda qattı tursın, elleriñiz silahlarıñıznı qattı tutsız. Tañrı ve ölgen Ukraina vatandaşlarınıñ ruhları sizlerni, yaqınlarıñıznı ve dostlarıñıznı qorçalası. Ukraina yolbaşçılarına qol tutam, halqara toplulıqqa, dost memleketlerge, cenk vaqtında memleketimizge ve topraqlarını terk etmege mecbur olğan semetdeşlerimizge destek köstergen yahşı insanlarğa minnetdalığımnı bildirem. Askerlerimizge inanam! Ukrainağa şan-şüret!”.

İşğalciler sistematik tarzda vatandaşlarımızğa basqı, zulım ve işkence çektire. Olar Ukraina vatandaşlarınıñ ve qorantalarınıñ yaşayışlarını viran ete. İnsanlarımız evge qaytalmay, qoranta bayramlarına ve atta yaqınlarınıñ cenazelerine kelalmaylar. Rusiye mahkeme qararlarına berilmen temyizlerni red ete, siyasiy mabüslerni deñiştirmey ve umumen bütün añlaşmalarnı ve halqara uquq anlaşmalarını normalarını itibarğa almay.

Tek Qırımnıñ ve bütün Ukraina topraqlarınıñ işğalden qurtarılması bu telükesizlikni ve bütün Ukraina vatandaşlarınıñ aqları qorçalanmasını kefalet etip olacaq.

Halqara toplulıq, Ukrainanıñ Rusiyege qarşı küreşinde ve topraqlarımıznı, insanlarımıznı qurtaruv yolunda Ukrainağa yardım etmeli, çünki tek bu şekilde telükesizlik, insan aqlarınıñ ve serbestlikleriniñ qorçalanması ile halqara tertip kene tiklene bilir.