17 aprel 1938 senesi — ulu qırımtatar ressamı, tarihçi, etnograf, muzeyşınas, Han Sarayı muzeyiniñ qurucısı ve ilk müdiri Üsein Bodaninskiyniñ hatıra künüdir. Tam bu künde “üçlük” dep adlandırılğan qurum onıñ aqqında üküm çıqardı ve aynı künde o, Aqmescitte qurşunğa tizildi.

Üsein Bodaninskiy 1877 senesi dekabrniñ 13-nde Aqmescit uyezdiniñ Bodana köyünde, qırımtatar tili ve edebiyatı ocasınıñ ailesinde doğdı. Aqmescitte tatar muallimler mektebinde oqıp, soñra Stroganov aliy bediiy-sanayı mektebinde sanatnı ögrendi. Paris, İstanbul, Drezden, Sankt-Peterburgda çalıştı, İtaliyada Renessans devriniñ monumental ressamlığını ögrendi. Qırım tışında aman-aman yigirmi yıl keçirip, sanat ve ihtisas tecribesini arttırdı.

1917 senesi inqilâp vaqtında vatanına qayttı ve birden faal şekilde cemaat yaşayışına qoşuldı – 1917 senesi noyabr ayında keçirilgen Birinci qırımtatar halqı Qurultayınıñ delegatı oldı, Bağçasarayda yerleşti. Bu yerde onıñ esas işi – medeniy mirasnı saqlav faaliyeti başlandı. 1917 senesi o, Bağçasaray Han sarayında qurulğan Türk-tatar medeniyeti müzeyiniñ başı oldı, onı ilmiy ve medeniy merkezge çevirdi.

Onıñ faaliyeti sayesinde saraynıñ özü saqlanıp qalındı ve içi bir añlamnen tolduruldı. O, “Qadimiy abidelerini qoruma cemiyeti”ni teşkil etti, Çufut-Qale, Manğup-Qale, Eski-Kermen, Tepe-Kermende arheologik tetqiqatlarnı başlattı, onlarnen obyektlerniñ devlet qorumasını temin etti. 3000-den ziyade resim ve suv boyalarından ibaret büyük etnografik kolleksiyanı topladı ve sistemalaştırdı — yoq olıp keteyatqan zenaatlar, urbalar, örnekler, mimariy hususiyetlerni qayd etti. Bu ise qırımtatar mirasını saqlavda müim rol oynadı.

1925 senesi onıñ reberligi altında Qırımnıñ 64 meskün yerini ziyaret etip, 500 kilometrlik büyük bir etnografik ekspeditsiya keçirildi. 42 künde tahminen 150 etnoqrafik eşya, 50 epografik abide (ayrı elyazmalar şeklinde) toplandı. Halq folklorınıñ tahminen 1000 nümünesi qayd etildi, 200 abide fotoğa çekildi, 300-ü Üsein Bodaninskiniñ kündeliginden boyalandı. Araştırmacılar folklornı yazıp aldılar, qırımtatarlarnıñ yaşayışı ve ananelerini qayd ettiler, er kün qullanılğan eşyalarnıñ unikal kollektsiyalarını, filigran tehnikasındaki ince mücevherlerni topladılar.

Ressam olaraq o, qırımtatar medeniyeti erbaplarınıñ portretlerini, qırımtatar yaşayışı ve mimarisiniñ tasvirlerini, tarihiy neşirler içün illustrasiyalar yaptı (hususan “Qırımtatar balalar yırları” kitabına), Bağçasaray ve Qırım dağlarınıñ peyzajlarını çizdi. Olarnıñ arasında “Ay ışığında aqşam” eseri de yer almaqta.

Onıñ sanatı ve ilmiy faaliyeti qırımtatar mirasınıñ saqlanuvı içün büyük bir isse oldı, lâkin tam da öz halkına sadıqlığı ve medeniyetini saqlama istegi soñunda sovet akimiyeti tarafından taqibatqa sebep oldı. 1934 senesi o, muzeyniñ başı vazifesinden çıqarıldı. 1937 senesi avgustta ise “kontrrevolyusion faaliyeti” ve “casuslıq” qabaatlavlarınen tutuldı. Üküm “Büyük terror” devrinde tez ve müdafaa aqqı olmadan çıqarıldı — NKVD “üçlügi” kusursız şekilde çalıştı: tutuv, işkenceler, qapalı mahkeme, müdafaa ve şikayet aqqı olmadan üküm, idam…

Üsein Bodaninskini qarar alınğan künü – 1938 senesi aprel 17-nde – atıp öldürildi. Mezarlıqnıñ yeri belli degil. Qorantasınıñ da taqdiri belli degil, olarnıñ da taqiplerge maruz qalğanları tahmin etile.

Onıñ adı uzun yıllar devamında açıqtan silinip qaldı; 1957 senesi o, ölüminden soñ reabilitatsiya etildi.

Buña baqmadan, onıñ saqlağan yadikârlıqları, müzey kollektsiyaları ve etnografik malümatları bugünge qadar qırımtatar medeniyetini ögrenmek içün temel olaraq qala, onıñ adı ise – onı saqlamaq içün ödengen fiyatnıñ hatırasıdır.