Sentâbrniñ 24-nde New-Yorkta, BMT Baş Assambleyasında, Qırım platformasınıñ beşinci sammiti ötkerilecek. Bu tedbirniñ timsalciligi ortada: Birleşken Milletler Teşkilâtı öz 80 yıllığını qayd etken yılda, halqara toplulıq kene Beyannameniñ esas printsiplerine – sıñırlarnıñ bozulmamasına, halqlarnıñ öz muqadderatını tayin etüv aqqına ve istilâğa yol berilmemesine – doğrudan-doğru munasebeti olğan meseleni müzakere etecek. Bu formatta sammit yalıñız diplomatik meydan olmay, bu – halqara uquqnı aselet bozğan devletlerniñ areketlerine qarşı dünya birleştirip, cevap bergen taqdirde, global tertip saqlanıla bileceginiñ numayışı ola.
2021 senesi avgustnıñ 23-nde Kıyivde Ukrayina Prezidenti Volodımır Zelenskıyniñ teşebbüsi ile Qırım platformasınıñ İnnauguratsiya sammiti olıp keçti. Onda 47 devlet ve halqara teşkilâtlar iştirak etti. Bu kün Ukrayinağa ait olğan Qırımınıñ işğalden qurtarıluvına dair halqara ğayretlerde yañı bir adım oldı, ve yarımada meselesi buzlatılıp unutılmaycağını tasdıqladı. Aynı zamanda Rusiye, intiqam almaq içün, qanunsız sürette qırımtatar halqı Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâlnı tutıp mahküm etti.
Rusiye 2022 senesinde tam miqyaslı istilâ başlatsa da, Ekinci sammit bu sefer qarışıq formatta keçti. Poloniya prezidenti Andrjey Duda Kıyivge şahsen keldi, çoq devletlerniñ liderleri ise onlayn şekilde qoşuldı. Muzakere etilgen esas meseleler arasında telükesizlik, sanktsiya basqını quvetleştirüv, esirlerniñ azat etilmesi ve ukrain halqına qol tutuv meseleleri yer aldı. 2022 senesi Qırım platforması öz coğrafiyasını bayağı kenişletti: sammitke ilk sefer Afrika ve Latin Amerikası memleketleri qoşuldı. Bu pek müim bir şey oldı, çünki Qırım meselesi Avropa ya da Avropa-Atlantika bölgesinden daa keniş bölgege tarqalğanını kösterdi. Bu, dünyanıñ bütün devletleri içün adalet sınavıdır: işğalci yañı “oyun qaidelerini” kirsetmege tırışsa bile, bu devletler halqara uquq ve mustaqil memleketlerniñ suverenitetini qorçalamağa azırmı ya da yoq.
2023 senesi avgust ayında Kıyivde keçken Qırım platformasınıñ üçünci sammiti ayrı bir birdemlik timsali oldı. Ücüm havfına baqmadan, bütün dünyadan delegatsiyalar Ukrayinanıñ suverenitetine ve territorial bütünligine olğan desteklerini ve sadıqlığını daa bir kere tasdıqlamaq içün şahsen tedbirge keldiler. Bu adımnıñ pek büyük timsaliy emiyeti bar edi: sözlernen degil de, areketlernen yardım etmek.
2024 senesi keçirilgen dörtünci sammit Qırımnıñ işğalden qurtarılması meselelerinden ittifaqnı pekitmege devam etti. İştirakçiler ortaq beyanat qabul etip, anda halqara uquqnıñ müimligini bildirdiler ve yarımada azat etmeden adaletli ve devamlı barışıqnıñ mümkün olmağanını qayd ettiler. Qara deñizde havfsızlıq ve işğal etilgen Qırımda insan aqlarını qorçalav meselelerine ayrıca diqqat ayırıldı.
2024 senesi ötkerilgen dörtünci sammitinde Qırımnıñ işğalden qurtarıluvı boyunca koalitsiyanı quvetleştirmege devam etecekmiz. İştirakçiler, halqara uquqnıñ müimligini qayd etken ve adaletli ve devamlı barışıqnıñ yarımadanıñ azat etilmesinden ğayrı mümkün olmağanını qayd etken umumiy beyanatnı qabul ettiler. Qara deñizdeki telükesizlik ve işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ qorçalanması meselelerine ayrı diqqat ayırıldı.
Qırım – Ukrayina olğanına dair mevamnı saqlağan bütün memleketlerge minnetdarmız. Dört yıl içinde Qırım platforması 60-tan ziyade memleket ve halqara teşkilâtlarnı birleştirdi, Ukrayina içün unikal diplomatik meydan oldı. Global destek, Rusiyeniñ tecavuzını “bölge meselesine” tüşürülmesine ya da işğal altındaki Qırımda yapqan cinayetlerge qarşı dünyağa lâqaytlıq yaratmağa izin bermey.
Beşinci Qırım platforması sammitinde Qırım Ukrayinanıñ ayırılmaz bir parçası olğanını, işğalci devlet ise bütün cinayetleri içün mesüliyet çekmek kerek olğanını hatırlatmaq içün daa bir fırsattır.
Halqara barışıq ve havfsızlıqnı qorçalamaq, BM nizamnamesiniñ maqsat ve printsiplerini amelge keçirmek, halqara uquq bozucıları içün adaletni temin etmek içün ciddiy qararlar almağa vaqtı keldi.
Ukrayina, barışnı sıradan bir şey olmağanını pek yahşı bile. Barışıqlıq, bir tecavuzcı tarafından bir daqqada yoq etile bile, onı kene tesis etüv ise pek qıyın ve uzun bir ketişat ola bile.