Ukraina milliy hatıra institutınen işbirligimiz çerçivesinde Qırım hanlığınıñ rusiye imperatorlığı tarafından ilhaqı aqqında malümat azırladıq.
1783 senesi aprelniñ 19-nda rusiye imperatorlığında Katerına II-niñ Qırım hanlığınıñ yoq etilüvi ve onıñ rusiyege qoşulması (ilhaqı) aqqında beyanname çıqarıla.
Bu vaqialar, ruslarnıñ Zaporijja Siçiniñ qazaq muhtariyeti olaraq yoq etilmesinden 8 yıldan soñ oldı.
Rusiye tarafından Zaporijja Siçiniñ yoq etilmesi ve Qırım hanlığınıñ ilhaqı – bir zincirniñ qısımlarıdır. Ekisi de rus imperatorlığınıñ bir siyaseti – imperatorlıqnıñ birleştirilmesi ve oña bağlı olmağan er türlü qurulışlarnıñ yoq etilmesi çerçivesinde olıp keçti. Misal olaraq, böyle etip Katerına “qolay yollarnen olar (Finlandiya, Baltıq memleketleri ve Ukraina) ruslaşsın ve qaşqırnıñ tilkige baqqanı kibi baqmasın” degen vazife qoyğan edi. Bunıñ neticesinde Getmanlıq yoq etildi, onıñ içün qazaq serbestlikleriniñ ve Siçniñ yoq olması vaqıt meselesi edi.
18-ncı asırda Qırım hanlığı Osmanlı devletiniñ büyük tesiri altında buluna edi, rusiye de faal şekilde olarğa qarşı cenk alıp bara edi. rus imperatorlığı kelecekte İstanbulğa ücüm etmek ve Aqdeñizge yol açmaq içün Qara deñizde pekitirmek istey edi. Daa keniş añlamda, rusiye Bizans medeniy mirasına saip olıp, onıñ “halefi” olmağa tırıştı. Bu planlarğa eñ büyük mania ise qırımtatar devleti oldı.
1774 senesi Osmanlı devleti ve rus imperatorlığı arasında nevbetteki cenk bitti. Küçük Kaynarca añlaşmasında Qırımnıñ mustaqilligi da qayd etilgen edi. rusiye ve Osmanlı devleti Qırım mustaqilligine izzet etmek ve onıñ iç işlerine qarışmamağa mecbur edi. Amma aslında ruslar Qırımnı qoqla devletke çevirdi. rusiye 1771 senesinden berli Qırım hanlığında bulunğan ordunı çıqarmağa mecbur olsa da, bular olmadı ve bu sebepten rusiyeniñ hanlıq siyasetine olğan tesiri arta edi.
Rusiye-Osmanlı cenki bitkende Siç qazaqlarına ihtiyaç qalmadı – olar, rusiyeniñ Şimaliy Qara deñizni müstemlekeleştirüvine keder ete edi ve imperiyanıñ kontseptsiyasına uymay ediler.
Zaporijja serbestlikleri lâğu etilmesiniñ sebepleri arasında – “devlet içinde devlet” olmasını istememe; Katerına II-niñ Siçniñ Qırım hanlığınen rusiyege qarşı birleşüvinden qorqması; rus zadegânlarınıñ Zaporijjanıñ bereketli topraqlarını ve tabiat zenginliklerini elge keçirme istegi ve topraq qullığına qarşı çıqqan toplulıqnı susturuv.
O vaqialar vaqtında Siçniñ “öz siyasiy bozuqlığı içinde” yoq etilgeni aqqında haber kampaniyası alıp barıla edi. Eñ yahşı demagogiya adetlerine köre, “bilgili” imperatriçe, Siçniñ yoq etilmesini bir ükümdarnıñ Tañrığa, imperatorlıqqa ve atta “umumiy olaraq bütün insanlıq” içün vazifesiniñ yerine ketirilmesi olaraq taqdim etti. Buña beñzegen añlatuvlar yaqın zamanda Qırım hanlığınıñ ilhaqı içün de qullanıldı.
Zaporillanıñ ilhaq etilgen topraqlarında Katerına II-ge yaqın olğan insanlar pek büyük mal-mülk aldı. O vaqıtlarda “Novorossiyanıñ” faal şekilde müstemlekeleştirilmesi başlatıldı ve o topraqlarğa çöl Prıçornomorya demege başladılar.
Zaporijja Siçi yoq etilgen soñ, Qırım hanlığı şimaliy Qara deñiz yalılarında rus imperatorlığınıñ tam ükümdarlığı içün soñki mania edi.
1775 senesi Qırım hanlığında rusiye tarafdarı Şahin Geray üküm süre edi, onı ruslar tarafından qoyulğan Sahib Geraynıñ yerine qoydılar.
Hanlıqnıñ ilhaqından evel rusiye, Qırımda yaşağan ve büyük bergiler tölegen hristiyanlarnı öz topraqlarına sürgün etip, yarımadanıñ iqtisadını yıqtı.
Çoqusı urum, rumey ve ermeni olğan yunanlarnıñ Qırımdan çıqarılması devlet seviyesine ketirilgen edi ve 1778 senesi Suvorovnıñ yolbaşçılığında ve Katerınanıñ şahsiy nezareti altında kerçekleştirildi.
Belli sebeplerge baqmadan, rus propagandasında bu vaqia “goñülli köçüv” ve “rusiyenen hristiyanlarnı tatarlardan qurtaruv” olaraq kösterildi.
Qırımtatarlar rusiye tarafından tahtqa qoyulğan Şahin Gerayğa qarşı bir qaç isyan kerçekleştirdi, soñki büyük isyan 1782 senesi olıp keçti. Rus ordusı bu isyanlarnıñ episini bastırmağa yardım etti. Neticede Şahin Geray tahtını terk etti, rusiye ise daa tecavuziy areketlerge keçti.
1783 senesi mustaqil devletniñ küçnen silalı zapt etüvi kerçekleşti, amma 1783 senesi çıqarılğan beyannamege köre, Katerına öyle tüşünmey edi.
Bu vaqıtta tanış añlatuvlarğa rastkelmek mümkün – Qırım hanlığı Osmanlı devleti altında olğan aydut yuvası ve onı Tañrığa borc olaraq tamamınen yoq etmek kerek. Aynı şu vaqıtlar Potömkin “yarımadanıñ inkişafına keder etmesinler” dep, qırımtatarlarnı yarımadadan sürgün etmekni tüşüngen ilk insan edi.
Başta rus imperatorlığı qırımtatar asılzadeleriniñ riayetkârlığını qazanmağa tırıştı, sabıq Qırım hanlığınıñ üst tabaqa temsilcileri başlığında Qırım halq ükümeti quruldı. Lâkin, 1784 senesi bu ükümet dağıtıldı, ve Qırım Tavriya eyaleti terkibine kirdi.
Ondan da ğayrı, 1783 senesi vaqiaları, altı dalğadan ibaret olğan qırımtatar halqı icretiniñ birinci dalğasına yol açtı. Qırımtatar halqı tarihında bu devir “Qara asır” olaraq adlandırıldı. Rus işğalinen bağlı telükeler sebebinden Qırımnı terk etken yarımada sakinleriniñ sayısını esaplamağa qıyın, amma biñlerce icretçi aqqında söz yürsetmege mümkün olğanı kesen-kes.
İlhaq başlağanınen bir qaç yıldan soñ yañı rus-osmanlı cenki başlana (1787). Bu cenkte Osmanlı devleti Qırım üzerindeki nezaretini ve Qırım hanlığını ğayrıdan tiklemek istey. İşte bu cenk devamında rusiye nevbetteki kere qırımtatarlarğa basqılar başlata: yarımada sakinlerini yalı boyu topraqlardan başqa yerlerge köçürmege başlaylar, bazılarını Qırımdan çıqaralar, çünki qırımtatarlarnıñ osmanlılarnen işbirlik yapmalarından qorqalar.
1783 senesi Qırımnıñ ilhaqı kelecekte “rusiyege ait olğan Qırım” aqqında mifler, soñra da işğal ve 2014 senesi tekrar ilhaq deñemeleri içün temel oldı. Rus erbapları atta aprelniñ 19-nı hatıra künü yapıp, “Qırımnıñ qabul etilüv künü” olaraq qayd etmege tırıştı. Bundan da ğayrı, bir çoq beñzerlik qurmaq mümkün. Misal olaraq, 1783 senesi zemaneviy müstemlekecilik siyaseti ve işğal tamır halqlarınıñ, hususan qırımtatar halqı aqlarınıñ bozuluvlarına yol açtı ve repressiyalarnen basqılarğa temel yarattı.